Auditda buxgalteriya baholari (ISA 540): zaxiralar, eskirish, haqqoniy qiymat

Nega baholar alohida eʼtiborda

ISA 540 (Revised) standarti 2019-yil 15-dekabrda yoki undan keyin boshlanadigan davrlar uchun kuchga kirdi. U hisobotlarda yuqori noaniqlikka ega murakkab baholar koʻpaygani va audit sifatini tekshirish aynan shu sohadagi zaif tomonlarni aniqlagani tufayli paydo boʻldi.

Oʻzbekistonda audit faoliyati standartlari — Xalqaro buxgalterlar federatsiyasining Xalqaro audit va ishonchlilikni taʼminlash standartlari kengashi chop etadigan xalqaro audit standartlaridir (Audit faoliyati toʻgʻrisidagi qonunning 9-moddasi). XASlarni mamlakatda qoʻllash uchun tan olish tartibini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi.

Auditor baholaydigan uchta xavf omili

ISA 540 (Revised) tabiiy xavf omillari tushunchasini kiritadi. Asosiylari — baho noaniqligi, murakkablik va subyektivlik. Baho noaniqligi — oʻlchashga xos aniqlik yetishmasligi; u qolgan ikki omilga taʼsir qiladi. Bundan tashqari auditor oʻzgarishlarni hamda rahbariyat tarafkashligi yoki insofsiz harakatlar tufayli buzib koʻrsatilish ehtimolini hisobga oladi.

Amaliy xulosa: bahoda farazlar, modellar va maʼlumot manbalari qancha koʻp boʻlsa, shuncha koʻp asos koʻrsatishga toʻgʻri keladi. Bir xil turdagi minglab kichik qarzlar boʻyicha zaxira bitta yirik aktivni diskontlangan oqimlar orqali baholashdan boshqacha tekshiriladi.

Usul, farazlar, maʼlumotlar

Standart talablari uchta obyekt atrofida qurilgan. Auditor quyidagilarning asoslanganligini baholaydi:

• bahoni olishda qoʻllangan usul (murakkab modellashtirish boʻlsa — alohida);
• rahbariyat farazlari: diskont stavkalari, toʻlanmaslik ulushlari, xizmat muddatlari;
• maʼlumotlar: hisob-kitob tayanadigan dastlabki axborotning toʻliqligi va aniqligi.

Odatiy baholar uchun bu qanday koʻrinadi

Zaxiralar va baholash majburiyatlari. MHXS (IAS 37) boʻyicha zaxira, agar majburiyatni bajarish uchun pul mablagʻlari yoki boshqa iqtisodiy resurslar chiqib ketishi ehtimol boʻlsa, tan olinadi. Auditor ehtimollik xulosasi nimaga asoslanganini tekshiradi: shartnomalar, yozishmalar, sud amaliyoti, shunga oʻxshash holatlar tarixi.

Eskirish. Foydali xizmat muddati va qoldiq qiymat — rahbariyat baholari. Auditor ularni haqiqiy foydalanish, almashtirish rejalari, bir xil aktivlar amaliyoti va oʻtgan yilga nisbatan oʻzgarishlar bilan solishtiradi.

Haqqoniy qiymat. Bu yerda asosiy savollar — usul tanlovi, bozor maʼlumotlari manbalari va natijaning farazlarga sezgirligi. Axborotni tashqi manba bersa, auditor unga qanchalik ishonish mumkinligini baholaydi; rahbariyat eksperti yoki xizmat koʻrsatuvchi tashkilot bu maqsadda tashqi axborot manbai hisoblanmaydi.

Shartli misol (raqamlar tushuntirish uchun toqilgan). Debitor qarzdorlik — 100 mln soʻm, shundan uzoq muddat kechikkan qismi boʻyicha rahbariyat oʻz matritsasi asosida zaxira yaratgan. Auditor soʻraydi: zaxira ulushlari nimaga asoslangan, oʻtgan yillardagi haqiqiy undirishlar hisobga olinganmi, ulushlar «qulay tomonga» qayta koʻrib chiqilmaganmi va zaxira hisobot sanasidan keyingi tushumlarga qanday mos keladi.

Auditor nimani va qanday tekshiradi

Standart tabiiy xavf va nazorat vositalari xavfini alohida baholashni talab qiladi. Auditor nazorat vositalariga tayansa, ularning ishlashini sinaydi; faqat mohiyat boʻyicha protseduralar yetarli boʻlmasa, nazoratni sinash majburiy. Protseduralar xavfni baholash sabablariga mos boʻlishi kerak: baholangan jiddiy buzib koʻrsatilish xavfi qanchalik yuqori boʻlsa, dalillar shunchalik ishonarli boʻlishi lozim. Bu ISA 330 ning umumiy qoidasi.

Auditor dalillarni faqat rahbariyat bahosi foydasiga tanlamasligi kerak: protseduralar tasdiqlovchi ham, inkor etuvchi maʼlumotlarga ham moyil boʻlmaydigan qilib rejalashtiriladi. Yakunda u «bir qadam orqaga chekinib», olingan barcha dalillarni — tasdiqlovchi va qarama-qarshilarini — baholaydi. Alohida, baho bilan bogʻliq oshkor etishlar asosli ekanligi tekshiriladi.

Yondashuv asosi — kasbiy skeptitsizm: auditor axborotga shubha bilan qaraydigan va dalillarni tanqidiy baholaydigan munosabat.

Kompaniya nimani tayyorlashi kerak

• har bir muhim baho qanday va kim tomonidan hisoblanishi, bu qayerda mustahkamlangani (hisob siyosati, reglament, zaxiralar toʻgʻrisidagi nizom) tavsifi;
• qayta hisoblash mumkin boʻlgan koʻrinishdagi hisob-kitoblar: faqat yakuniy summa emas, formulali fayl;
• farazlar asoslari va maʼlumot manbalari: shartnomalar, baholovchi hisobotlari, bozor kotirovkalari, undirish statistikasi;
• oʻtgan baholarni haqiqat bilan solishtirish: zaxiralar va xizmat muddatlari voqelikka qanchalik mos kelgani;
• baholarni rahbariyat tasdiqlagan bayonnomalar va jalb etilgan ekspert malakasi tasdigʻi.

Odatiy xatolar

• zaxira «taxminan» yoki istalgan moliyaviy natijaga moslab, hisob-kitobsiz va hujjatsiz shakllantiriladi;
• baho oʻzgarishi xato tuzatilishi deb yoki aksincha talqin qilinadi: MHXS boʻyicha baho oʻzgarishi yangi axborotdan kelib chiqadi va istiqbolli aks ettiriladi, yaʼni oʻzgarish davri hamda kelgusi davrlar foyda yoki zararida;
• foydali xizmat muddati yillar davomida qayta koʻrib chiqilmaydi, holbuki foydalanish sharoitlari oʻzgargan;
• hisob-kitobda toʻliqligini hech kim tekshirmagan maʼlumotlar ishlatiladi;
• oshkor etishlar farazlar qayerdan olingani va natija ularga qanchalik sezgirligini tushuntirmaydi.