Auditda firibgarlik xavfi (ISA 240): auditor rahbariyatdan nimani soʻraydi

ISA 240 Oʻzbekistonda nega qoʻllanadi

«Auditorlik faoliyati toʻgʻrisida»gi qonun (OʻRQ-677) xalqaro audit standartlarini auditorlik faoliyati standartlariga kiritadi, audit esa Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligiga zid boʻlmagan standartlar asosida oʻtkaziladi. Xoʻjalik yurituvchi subyekt auditordan tekshiruvga qoʻyiladigan XAS talablari haqida maʼlumot soʻrashga haqli, shuning uchun firibgarlik haqidagi savolni ISA 240ning aniq bandi bilan asoslab berishni soʻrash mumkin.

Auditda nima firibgarlik hisoblanadi

Standart firibgarlik va xatoni bitta belgi boʻyicha ajratadi: hisobotni buzib koʻrsatishga olib kelgan harakat qasddan sodir etilganmi yoki qasddan emasmi. Auditor uchun qasddan buzib koʻrsatishning ikki turi muhim: moliyaviy hisobotni soxtalashtirish va aktivlarni oʻzlashtirish.

Muhim izoh: auditor firibgarlikka shubha qilishi yoki kamdan-kam hollarda uni aniqlashi mumkin, biroq firibgarlik haqiqatan sodir boʻlgan-boʻlmaganligiga huquqiy baho bermaydi. Huquqiy tasnif yuristlar va vakolatli organlarning ishi, auditorlik xulosasiniki emas.

Javobgarlik kimda

Firibgarlikning oldini olish va uni aniqlash boʻyicha asosiy javobgarlik rahbariyat hamda korporativ boshqaruv uchun masʼul shaxslarda. Auditor ichki nazoratni almashtirmaydi: u hisobot firibgarlik tufayli buzib koʻrsatilgan boʻlish xavfini baholaydi va protseduralarni shu xavfga moslab quradi. Shu sababli rahbariyat firibgarlikning oldini oluvchi va uni aniqlovchi ichki nazorat tizimi uchun oʻz javobgarligini tushunishini yozma ravishda tasdiqlaydi.

Auditor rahbariyatdan nimani soʻraydi

Rahbariyatdan soʻrash majburiy, ixtiyoriy emas. Standart quyidagilarni aniqlashni talab qiladi:

• rahbariyat hisobot firibgarlik tufayli jiddiy buzib koʻrsatilishi xavfini qanday baholaydi, bunday baholashning xususiyati, koʻlami va tez-tezligi qanday;
• kompaniya firibgarlik xavflarini qanday aniqlaydi va ularga qanday javob beradi, qaysi operatsiyalar, qoldiqlar yoki ochib berishlar zaif hisoblanadi;
• rahbariyat firibgarlikka javob berish jarayonlari haqida korporativ boshqaruv uchun masʼul shaxslarga xabar beradimi;
• rahbariyat ishchilarga biznes amaliyoti va axloq boʻyicha pozitsiyasini yetkazadimi;
• rahbariyat va boshqa xodimlarga firibgarlikning haqiqiy, taxmin qilingan yoki daʼvo qilingan holatlari maʼlum emasmi.

Auditor yana kimdan soʻraydi

Kompaniyada ichki audit xizmati boʻlsa, auditor uning vakillaridan firibgarlikning haqiqiy, taxmin qilingan yoki daʼvo qilingan holatlari maʼlum yoki yoʻqligini soʻraydi va xavflar boʻyicha ularning fikrini aniqlaydi. Agar korporativ boshqaruv uchun masʼul shaxslarning hammasi boshqaruvda ishtirok etmasa, auditor ular rahbariyat jarayonlari ustidan qanday nazorat qilishini aniqlaydi va ularga ham shunga oʻxshash savollar beradi, qisman rahbariyat javoblarini solishtirish uchun.

Turli odamlarning javoblari bir-biriga zid boʻlsa, auditor tafovutlarni oʻrganishi shart. Shuning uchun kompaniya ichida pozitsiyani faktlar asosida oldindan kelishib oling: tafovutlar qoʻshimcha protseduralarga sabab boʻladi.

Firibgarlik xavfi va auditor u bilan nima qiladi

Firibgarlik tufayli buzib koʻrsatishning aniqlangan xavflarini auditor muhim xavflarga kiritadi va shu sababli ularga tegishli nazorat vositalarini oʻrganadi. Tushum uchun alohida qoida bor: standart tushumni tan olishda firibgarlik xavfi mavjud degan taxminga tayanadi, auditor esa qaysi turdagi tushum va operatsiyalar bunday xavfni keltirib chiqarishini baholaydi.

Xavf baholanishidan qatʼi nazar, rahbariyat nazoratni chetlab oʻtish xavfi har doim tekshiriladi: u har qanday tashkilotda mavjud. Buning uchun auditor bosh kitobdagi provodkalarni va hisobotni tayyorlashdagi tuzatishlarni sinaydi (davr oxiridagi provodkalarga eʼtibor bilan), hisob-kitob baholarini bir tomonlamalikka tekshiradi va hisobot qayerda hamda qanday qilib firibgarlik tufayli buzilishi mumkinligini jamoa bilan muhokama qiladi. Rahbariyat oldin halol koʻringan boʻlsa ham, professional skeptitsizm saqlanadi.

Kompaniya qanday tayyorlanadi

Audit boshlanishiga amaliy minimum:

• firibgarlik xavflarini qanday baholayotganingizni va bunga kim javobgarligini hujjatlashtiring, hatto qisqa dastxat shaklida boʻlsa ham;
• maʼlum holatlar va shikoyatlar roʻyxatini, shu jumladan ishchilar va sobiq ishchilarning murojaatlarini hamda ular boʻyicha qarorlarni tayyorlang;
• davr oxiridagi qoʻlda kiritilgan provodkalar va tuzatishlarni kim tasdiqlashini belgilang va asoslarni saqlang;
• ishchilarga xulq-atvor qoidalari va qoidabuzarliklar haqida xabar berish tartibini yetkazing;
• auditorga yozma bayonotlarni rahbariyatdan kim imzolashini oldindan belgilang.

Yozma bayonotlar va auditorning xabarlari

Audit oxirida auditor rahbariyatdan yozma bayonotlar oladi: rahbariyat firibgarlik xavfini oʻz baholash natijalarini, rahbariyat, ichki nazoratda muhim rol oʻynaydigan xodimlar va hisobot uchun muhim boʻlsa boshqa shaxslar ishtirokidagi maʼlum yoki shubhali holatlarni auditorga ochib berganini tasdiqlaydi. Auditor firibgarlikni aniqlasa yoki unga shubha qilsa, bu haqda tegishli darajadagi rahbariyatga oʻz vaqtida xabar beradi, rahbariyat ishtirokiga shubha boʻlsa esa korporativ boshqaruv uchun masʼul shaxslarga xabar berib, auditni yakunlash uchun qanday protseduralar kerakligini ular bilan muhokama qiladi.