Birinchi auditda kirish qoldiqlari (ISA 510): yangi auditor nimani tekshiradi

Birinchi audit va kirish qoldiqlari deb nimaga aytiladi

Standart ikkita taʼrif beradi. Birinchisi — birinchi auditning oʻzi haqida: bu oldingi davr hisoboti yo tekshirilmagan, yo oldingi auditor tomonidan tekshirilgan topshiriqdir. Demak, audit ikki holatda «birinchi» boʻladi: kompaniya avval umuman tekshirilmagan yoki auditorlik tashkilotini almashtirgan.

Ikkinchi taʼrif — qoldiqlar haqida. Kirish qoldiqlari — davr boshida mavjud boʻlgan hisobvaraq qoldiqlaridir. Ular oldingi davrning yopilish qoldiqlariga asoslanadi va oldingi operatsiyalar hamda qoʻllangan hisob siyosati taʼsirini aks ettiradi. Bunga davr boshida mavjud boʻlgan ochib berilishi lozim boʻlgan holatlar ham kiradi, masalan shartli va shartnomaviy majburiyatlar — faqat balansdagi summalar emas.

Auditorga kirish qoldiqlari nega kerak

Yil boshidagi qoldiqlar joriy hisobotning poydevoridir: ulardagi xato yil oxiridagi balansga, koʻpincha esa moliyaviy natijaga ham oʻtadi. Shu sababli standartda auditorning kirish qoldiqlari boʻyicha maqsadi aniq belgilangan: ikki masala boʻyicha yetarli va tegishli audit dalillarini olish.

Birinchi masala — kirish qoldiqlarida joriy davr hisobotiga jiddiy taʼsir qiluvchi buzib koʻrsatishlar yoʻqmi. Ikkinchi masala — shu qoldiqlarga asos boʻlgan hisob siyosati joriy davrda izchil qoʻllanyaptimi, oʻzgargan boʻlsa, oʻzgarish toʻgʻri hisobga olinib, ochib berilganmi.

• kirish qoldiqlarida joriy davrga jiddiy taʼsir qiluvchi buzib koʻrsatishlar;
• hisob siyosatining izchil qoʻllanmasligi yoki uning oʻzgarishi notoʻgʻri hisobga olinishi.

Auditor birinchi navbatda nima qiladi

Ish oʻqishdan boshlanadi. Auditor mavjud eng soʻnggi hisobotni va oldingi auditorning hisobotini, agar ular boʻlsa, kirish qoldiqlari, shu jumladan ochib berishlar haqidagi maʼlumotlar uchun oʻqib chiqishi shart. Shu sababli boshida kompaniyaga oldingi davr hisobotini va avvalgi auditorlik xulosasini yangi auditorga topshirish tavsiya etiladi.

Soʻngra qoldiqlar solishtiriladi. Auditor oldingi davrning yopilish qoldiqlari joriy davrga toʻgʻri koʻchirilganmi yoki, kerak boʻlsa, qayta hisoblanganmi, shuni aniqlaydi. Bir vaqtda kirish qoldiqlari tegishli hisob siyosati qoʻllanganini aks ettiradimi, shuni baholaydi. Bu bosqichda tez-tez uchraydigan holat: yil boshiga aylanma-qoldiq qaydnomasi bilan avval topshirilgan hisobotdagi saldo oʻrtasidagi farq.

Qoldiqlarni tasdiqlashning uch yoʻli

Oʻqish va solishtirishdan tashqari, auditor uch jarayondan bir yoki bir nechtasini bajaradi. Tanlov holatga bogʻliq va aynan shu yerda standart kasbiy mulohazaga oʻrin qoldiradi.

Jarayonlar hajmi, xususan, oldingi davr hisoboti tekshirilgan-tekshirilmagani va oldingi auditor fikri oʻzgartirilgan-oʻzgartirilmaganiga bogʻliq. Oldingi auditor boʻlsa, yangi auditor uning ishchi hujjatlariga tayanishi mumkin, ammo bu yetarlimi — oldingi auditorning kasbiy malakasi va mustaqilligiga bogʻliq. Tayanadigan narsa boʻlmasa, uchinchi yoʻl qoladi — oʻz maxsus jarayonlari.

• oldingi auditorning ishchi hujjatlarini, agar hisobot tekshirilgan boʻlsa, koʻrib chiqish;
• joriy davr jarayonlari kirish qoldiqlari boʻyicha dalil beradimi, shuni baholash;
• kirish qoldiqlari boʻyicha maxsus jarayonlarni bajarish.

Balans moddalari boʻyicha bu qanday koʻrinadi

Joriy aktivlar va majburiyatlar boʻyicha dalillarning bir qismini joriy auditning oʻzi beradi. Masalan, kirish debitorlik qarzining (kreditorlik qarzining) yil davomida toʻlanishi uning davr boshidagi mavjudligi, huquq va majburiyatlari, toʻliqligi va baholanishidan dalolat beradi. Shu bois yilning dastlabki oylaridagi solishtirma dalolatnomalar va toʻlov hujjatlari auditor uchun ish materialidir.

Zaxiralar bilan qiyinroq: yil oxiridagi qoldiq boʻyicha jarayonlar davr boshidagi zaxiralar haqida kam dalil beradi. Standart mumkin boʻlgan choralar sifatida joriy inventarizatsiyani kuzatish va uni kirish miqdorlari bilan solishtirish, kirish zaxiralarini baholash boʻyicha jarayonlar, shuningdek yalpi foyda va davrlarni ajratish boʻyicha jarayonlarni keltiradi.

Uzoq muddatli aktivlar va majburiyatlar, masalan asosiy vositalar va uzoq muddatli qarz boʻyicha dalillarning bir qismini qoldiqlarning asosida yotgan hisob yozuvlari va hujjatlar beradi. Gohida uchinchi shaxslardan tasdiq olish — uzoq muddatli qarz va investitsiyalar boʻyicha — yordam beradi.

Shartli raqamlardagi misol (haqiqiy kompaniya maʼlumoti emas): yil boshidagi zaxiralar qoldigʻi 400 mln shartli birlik, ammo shu sanaga inventarizatsiya oʻtkazilmagan. Auditor yil oxiridagi qoldiqni tekshiradi, ammo boshlangʻich raqamni tasdiqlaydigan narsa yoʻq — yuqorida sanalgan qoʻshimcha jarayonlar kerak boʻladi, dalil baribir yetarli boʻlmasa, xulosa masalasi turadi.

Qoldiqlar tasdiqlanmasa: xulosada nima boʻladi

Auditor kirish qoldiqlari boʻyicha yetarli va tegishli dalil ololmasa, ISA 705 qoidalariga koʻra sharoitga qarab shartli fikr bildiradi yoki fikr bildirishdan voz kechadi. Kirish qoldiqlarida jiddiy buzib koʻrsatish boʻlsa va u tegishli tarzda hisobga olinmagan yoki ochib berilmagan boʻlsa, shartli yoki salbiy fikr nazarda tutilgan.

Joriy davr hisob siyosati kirish qoldiqlariga nisbatan izchil boʻlmasa yoki hisob siyosati oʻzgarishi qoʻllaniladigan hisobot asoslari talab etgandek hisobga olinmagan yoki ochib berilmagan boʻlsa ham xuddi shu variantlar nazarda tutilgan.

Yengilroq variant ham bor: qonun taqiqlamasa, fikr moliyaviy natijalar va pul oqimlari qismida oʻzgartirilib, moliyaviy holat qismida oʻzgartirilmay qolishi mumkin. Unda shart foyda va zarar hamda pul harakati hisobotiga tegadi, yil oxiridagi balansga emas.

Alohida oldingi auditor fikri hisobga olinadi. U oʻzgartirilgan boʻlsa, yangi auditor bu holatning jiddiy buzib koʻrsatish xavflariga taʼsirini baholaydi, shart joriy hisobot uchun dolzarb va jiddiy boʻlib qolsa, oʻz fikrini ham oʻzgartiradi. Ammo har doim ham shunday emas: masalan, maʼlumotlarga kirish imkoni yoʻqligi haqidagi shart joriy davrda bartaraf etilgan boʻlsa, u endi dolzarb boʻlmasligi mumkin.

Kompaniya nimani tayyorlashi kerak va xatolar qayerda koʻp

Ishdan oldin yangi auditorga oldingi davr hisobotini, oldingi auditor xulosasini (agar boʻlsa), yil boshiga aylanma-qoldiq qaydnomalarini va amalda boʻlgan hisob siyosatini topshiring. Oldingi auditor ishchi hujjatlariga kirish haqida oldindan kelishib oling: buni kompaniya emas, kasbiy talablar hal qiladi, ammo sizning roziligingiz zarur.

Odatiy xatolar: yil boshidagi qoldiqlar hisobot topshirilgach tuzatishlar bilan «toʻgʻrilangan» va bu solishtirishda aks ettirilmagan; yil boshiga inventarizatsiya oʻtkazilmagan; hisob siyosati ochib berilmay oʻzgartirilgan; uzoq muddatli qarzlar boʻyicha tasdiqlar yoʻq. Ularning har biri gapni odatiy solishtirishdan qoʻshimcha jarayonlarga, gohida xulosadagi shartga olib boradi.

• oldingi davr hisoboti va oldingi auditor xulosasi;
• yil boshiga aylanma-qoldiq qaydnomalari va hisobot bilan solishtirish;
• inventarizatsiya dalolatnomalari, qarzlar va investitsiyalar boʻyicha tasdiqlar;
• amalda boʻlgan va oʻzgartirilgan hisob siyosati.