MChJni AJga aylantirish: majburiy audit qaysi davrdan kerak

Qonun aksiyadorlik jamiyatlari auditi haqida nima deydi

ZRU-677ning 35-moddasi majburiy yillik tekshiruvdan oʻtuvchi tashkilotlarni sanab oʻtadi; roʻyxatda birinchi boʻlib aksiyadorlik jamiyatlari turadi. AJ uchun bu normada aktivlar yoki tushum boʻyicha chegaralar yoʻq, MChJ uchun esa boshqa mezonlar amal qiladi — tijorat tashkiloti hisobot yili yakunlari boʻyicha uch shartdan (aktivlar, tushum, xodimlar soni) ikkitasini bir vaqtda bajarsa, audit majburiy boʻladi.

«Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida»gi Qonun qoʻshimcha ravishda aksiyadorlarning umumiy yigʻilishiga taqdim etiladigan moliyaviy hisobotning ishonchliligini jamiyat yoki uning aksiyadorlari bilan mulkiy manfaatlar bilan bogʻlanmagan auditorlik tashkiloti tasdiqlashini talab qiladi. Jamiyat MHXS boʻyicha yillik hisobotni xalqaro audit standartlariga muvofiq tashqi auditdan keyin, yillik umumiy yigʻilishdan kamida ikki hafta oldin eʼlon qiladi (102-modda).

Audit qaysi davrdan majburiy

Majburiyat tashkilotning hisobot yili yakunlaridagi maqomiga bogʻliq. Qayta tashkil etish yoʻli bilan yangi tashkil etilgan AJ uchun «imtiyozli birinchi yil» haqidagi alohida norma keltirilgan hujjatlarda yoʻq, shuning uchun xavfsiz yondashuv quyidagicha: yil oxirida kompaniya aksiyadorlik jamiyati boʻlsa, shu yilgi yillik hisobot auditdan oʻtishi kerak.

Amaliy xulosa: yil davomida aylantirish hisobot yilini «nollamaydi». Huquq va majburiyatlar oʻtkazish dalolatnomasida koʻrsatilgan-koʻrsatilmaganidan qatʼi nazar yangi yuridik shaxsga oʻtadi (FK, 50-modda), yillik hisobot esa butun yil uchun tuziladi. Roʻyxatdan oʻtgan aniq sana va hisobot topshirish davri uchun aniq javob kerak boʻlsa, ish boshlanishidan oldin auditor bilan pozitsiyani kelishib oling — birinchi yil qoidasi qonunning oʻzida toʻgʻridan-toʻgʻri yozilmagan.

Muddat va audit oʻtkazilmasa oqibatlar

Auditorlik xulosasining nusxasi soliq organlariga tekshiruvdan keyin oʻn besh kun ichida, lekin hisobot yilidan keyingi yilning 15 iyunidan kechiktirmay topshiriladi. Yillik hisobot auditi va xulosa 15 iyungacha boʻlmasa, bu majburiy auditdan bosh tortish hisoblanadi.

Bosh tortganlik uchun qonun mansabdor shaxsga maʼmuriy jazo nazarda tutadi; maʼmuriy jazodan keyin kalendar yil oxirigacha tekshiruv oʻtkazilmasa, tashkilotga BHMning yuz baravari miqdorida jarima solinadi. Jarimani toʻlash auditni almashtirmaydi.

Oʻtkazish dalolatnomasi va aylantirishgacha boʻlgan davr hisoboti

• Oʻtkazish dalolatnomasi barcha kreditorlar va qarzdorlar, jumladan, bahsli majburiyatlar boʻyicha huquqiy vorislik toʻgʻrisidagi qoidalarni oʻz ichiga olishi kerak (FK, 51-modda).
• Dalolatnomani taʼsischilar (ishtirokchilar) yoki qayta tashkil etish toʻgʻrisida qaror qabul qilgan organ tasdiqlaydi; u taʼsis hujjatlari bilan birga roʻyxatdan oʻtkazishga topshiriladi.
• Oʻtkazish dalolatnomasi auditi alohida majburiyat sifatida keltirilgan normalarda belgilanmagan — lekin amalda uning maʼlumotlari AJning kirish qoldiqlariga aylanadi, shuning uchun qoldiqlarni dalolatnoma bilan oldindan solishtirib chiqish maqsadga muvofiq.
• Aylantirish sanasigacha boʻlgan davr uchun alohida majburiy audit bu normalarda yoʻq, agar MChJ mezonlari boʻyicha u talab qilinmagan boʻlsa; lekin auditor qoldiqlarni tasdiqlash uchun birinchi audit doirasida shu davrni ham tekshirishi mumkin.

Kirish qoldiqlari: birinchi auditda auditor nimani tekshiradi

Oldingi davr hisoboti tekshirilmagan boʻlsa, bu XAS 510 boʻyicha «dastlabki auditorlik topshiriq»dir. Auditorning maqsadi — kirish qoldiqlarida joriy davr hisobotiga sezilarli taʼsir qiluvchi buzib koʻrsatishlar yoʻqligi va hisob siyosati izchil qoʻllanilayotgani haqida yetarli va tegishli audit dalillarini olish.

Sizdan tayyorgarlik hajmi: aylantirish sanasiga aylanma-saldo qaydnomalari, kontragentlar bilan solishtirma dalolatnomalar, inventarizatsiya, asosiy vositalar, zaxiralar va hisob-kitoblar boʻyicha shifrlar, shuningdek qayta tashkil etishda mol-mulk qayta baholangan boʻlsa, baholash hujjatlari.

Roʻyxatdan oʻtgandan keyingi harakatlar tartibi

• roʻyxatdan oʻtish sanasini qayd etish va shu sanaga aylanma-saldo qaydnomalarini tayyorlash;
• AJning kirish qoldiqlarini tasdiqlangan oʻtkazish dalolatnomasi bilan solishtirish va tafovutlarni bartaraf etish;
• jamiyat va aksiyadorlar bilan mulkiy manfaatlar bilan bogʻlanmagan auditorlik tashkilotini tanlash hamda u bilan ishlar hajmini, shu jumladan aylantirishgacha boʻlgan davrni kelishish;
• shartnomani oldindan tuzish, toki auditor yillik inventarizatsiyada qatnashsin, uni keyin tiklashga urinmasin;
• jadvalga xulosa nusxasini 15 iyungacha soliq organlariga topshirishni va hisobotni yillik yigʻilishdan oldin eʼlon qilishni kiritish.

Odatiy xatolar

• audit «AJning birinchi yillik yigʻilishigacha» kerak emas, deb hisoblash;
• aylantirishgacha boʻlgan davr boʻyicha ish hajmini auditor bilan kelishmaslik va bu haqda aprel–mayda bilib qolish;
• kirish qoldiqlarini oʻtkazish dalolatnomasi bilan solishtirmaslik va tekshiruvda tafovutlarga duch kelish;
• jamiyat yoki aksiyadorlar bilan mulkiy manfaatlar bilan bogʻlangan auditorlik tashkilotini tanlash;
• shartnomani iyungacha qoldirish, muddatlar siqilib qolganda.