MHMS boʻyicha birinchi hisobot auditi (1 va 2-sonli MHMS): auditor nimani tekshiradi

Standartlar kimga tegishli va auditor uchun asosiysi nima

Ikkala standart mulkchilik shaklidan qatʼi nazar yuridik shaxslarga tatbiq etiladi, jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar va budjet tashkilotlari bundan mustasno. 1-sonli MHMS avvalgi 1-sonli BHMS «Moliyaviy hisobotni taqdim etish va hisob siyosati»ning oʻrnini egallaydi (2024-yil 14-iyundagi 130-son buyruq oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilgan). 2-sonli MHMS esa hisob siyosati, hisob baholari va xatolarni tuzatishni alohida tartibga soladi.

Auditor uchun bu ikki hujjat tekshiruv mezonlarini belgilaydi. 1-sonli MHMS «hisobotda nima va qanday koʻrsatilgan» degan savolga javob beradi: toʻplam tarkibi, qiyosiy maʼlumotlar, moddalarni guruhlash, izohlar. 2-sonli MHMS «qaysi asosda» degan savolga javob beradi: siyosat qanday tanlangan va oʻzgartirilgan, baholar qanday olingan, xatolar qanday tuzatilgan.

Toʻplam tarkibi va shakllarni identifikatsiya qilish

Birinchi navbatda toʻplamning toʻliqligi tekshiriladi. Unga balans, moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot, xususiy kapitaldagi oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi hisobot, pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot (1-sonli MHMSning 6-bandi), izohlar va qiyosiy maʼlumotlar kiradi. Pul oqimlari hisoboti ilgari formal tayyorlangan boʻlsa, endi uni boshqa shakllar bilan solishtirishga toʻgʻri keladi.

Har bir shakl va izohlar aniq identifikatsiya qilinishi kerak: tashkilot nomi, hisobot sanasi yoki davri, taqdim etish valyutasi va yaxlitlash darajasi (21-band). Shakllar va izohlarda yaxlitlashning turlicha boʻlishi — eʼtirozlarning odatiy sababi.

• balans, moliyaviy natijalar, kapitaldagi oʻzgarishlar, pul oqimlari — barcha toʻrt shakl summalar boʻyicha oʻzaro bogʻlangan;
• izohlarda shakllar moddalariga, shakllarda esa izohlarga havolalar bor (103-band);
• hisobotlarning toʻliq toʻplami kamida yilda bir marta taqdim etiladi (22-band).

Qiyosiy maʼlumotlar va oldingi davr boshidagi balans

MHMS boʻyicha birinchi hisobot uchun bu markaziy blok. Tashkilot joriy davr uchun keltirilgan barcha summalar boʻyicha qiyosiy axborotni taqdim etadi (24-band). Yangi hisobotda moddalar tarkibi yoki guruhlanishi oʻzgargan boʻlsa, qiyosiy summalar ham qayta tasniflanadi, izohlarda esa qayta tasniflashning xususiyati, summasi va sababi yoritiladi (26-band). Qiyosiy summalarni qayta tasniflashning imkoni boʻlmasa, nega bunday qilinmagani yoritiladi (27-band).

Hisob siyosatini retrospektiv qoʻllash, qayta hisoblash yoki qayta tasniflash oldingi davr boshidagi axborotga muhim taʼsir koʻrsatsa, qiyosiy axborotga shu sanadagi balans ham qoʻshiladi (28-band). Auditor XAS 710 boʻyicha qiyosiy axborot qoʻllaniladigan moliyaviy hisobot asosi talablariga muvofiq taqdim etilganiga dalillar toʻplaydi.

Mijoz yangi standartlarga oʻtish bilan bir vaqtda auditorni ham almashtirsa, XAS 510 qoʻshiladi: boshlangʻich qoldiqlarda muhim buzib koʻrsatishlar yoʻqligi hamda ulardagi siyosat izchil qoʻllanganligi tekshiriladi.

Hisob siyosati: hujjat va yoritib berish

Auditor hisob siyosatini rasmiy buyruq emas, ishchi hujjat sifatida koʻrishni kutadi. 2-sonli MHMSga koʻra, maxsus standarti boʻlmagan operatsiyalar uchun rahbariyat siyosatni oʻz mulohazasiga tayanib ishlab chiqadi (12-band), oʻxshash operatsiyalar uchun siyosat tanlanadi va izchil qoʻllanadi (14-band).

Izohlarda hisob siyosatiga oid muhim maʼlumotlar yoritiladi (24-band); bunda standart matnini takrorlash emas, aynan shu tashkilotga xos tavsif foydaliroq (27-band). Rahbariyat mulohazalari tan olingan summalarga yuqori ahamiyatli taʼsir etgan boʻlsa, ular ham yoritiladi (30-band).

Muhim eslatma: noʻrin qoʻllangan hisob siyosatini yoritib berish yoki izohlar orqali tuzatib boʻlmaydi (6-band). Tanlangan yondashuv standartga mos kelmasa, izoh vaziyatni qutqarmaydi. MHMSga muvofiqlik haqidagi bayonot oshkora va shartsiz boʻlishi kerak, uni barcha talablar bajarilgandan keyingina berish mumkin (4-band).

Oʻtish: siyosatdagi oʻzgarishlar va birinchi qoʻllash

Muayyan standart uchun maxsus oʻtish qoidalari boʻlmasa, hisob siyosatidagi oʻzgarish retrospektiv qoʻllanadi (2-sonli MHMSning 19-bandi), bundan taʼsirni aniqlash amaliy imkonsiz boʻlgan holatlar mustasno (21-band). Siyosat faqat standart talab qilganda yoki oʻzgarish yanada oʻrinli va ishonchli maʼlumot bersa oʻzgartiriladi (15-band).

Amalda auditor quyidagilarni soʻraydi: oʻtish taʼsir qilgan har bir modda boʻyicha taʼsir hisob-kitobi; qayta hisoblash imkonsizligiga havola qilinsa, uning asosi; standart nomi, oʻzgarish tavsifi va qoʻllangan oʻtish qoidalarining yoritilishi (31-band). «BHMS boʻyicha edi — MHMS boʻyicha boʻldi» deb moddalar kesimida tuzilgan jamlama jadval ikkala tomonning vaqtini tejaydi.

Baholar, uzluksizlik va xatolar

2-sonli MHMS hisob baholariga, masalan, kutilayotgan kredit yoʻqotishlari boʻyicha zaxirani, tovar-moddiy zaxiralarning sof sotish qiymatini, haqqoniy qiymatni va asosiy vositalar amortizatsiyasini kiritadi (37-band). Har bir muhim baho uchun auditor usul, kirish maʼlumotlari va farazlar asosini soʻraydi; kelajakka oid farazlar va noaniqlik manbalari yoritiladi (33-band).

Uch holatni farqlang. Baho oʻzgarishi oldingi davrlarga tegishli boʻlmaydi va xatoni tuzatish hisoblanmaydi (40-band). Baholash asosining oʻzgarishi — bu baho emas, siyosat oʻzgarishi (42-band). Oldingi davr xatolari — matematik xatolar, siyosatni qoʻllashdagi xatolar, eʼtibordan chetda qoldirish, firibgarlik (48-band) — qiyosiy maʼlumotlarni qayta hisoblash orqali tuzatiladi (47-band). Tasnif toʻgʻriligiga oldingi hisobot qayta hisoblanishi bogʻliq.

Faoliyat uzluksizligini baholashda hisobot davri oxiridan keyingi kamida oʻn ikki oyni qamrab olgan maʼlumotlar inobatga olinadi (8-band). Shu muddatga byudjet yoki pul oqimlari prognozini oldindan tayyorlash maqsadga muvofiq.

Izohlar, oʻzaro hisobga olish va nostandart koʻrsatkichlar

Izohlarda hisobotni tayyorlash asosi, hisob siyosati va shakllarni tushunish uchun zarur axborot yoritiladi (1-sonli MHMSning 101-bandi). Faqat muhim axborot taqdim etiladi (10-band): ortiqcha yoritish ham tushirib qoldirish kabi zararli.

Aktivlar va majburiyatlarni, daromad va xarajatlarni oʻzaro hisobga olish, standart ruxsat bergan hollardan tashqari, mumkin emas (34-band). Aktiv qiymatini kamaytiruvchi zaxiralar, jumladan kutilayotgan kredit yoʻqotishlari zaxiralari oʻzaro hisobga olish hisoblanmaydi (36-band). Ochiq materiallarda «tuzatilgan foyda» kabi oʻz koʻrsatkichlaringizdan foydalansangiz, izohlarda nomi, hisoblash usuli va hisobotdagi miqdoriy moslashtirish kerak (106-band).

• rahbariyat tasdiqlagan hisob siyosati, usullar tanlovi asoslari bilan;
• moddalar kesimida taʼsir hisob-kitobi bilan «BHMS → MHMS» oʻtish jadvali;
• har bir muhim baho boʻyicha hisob-kitoblar va farazlar;
• qiyosiy maʼlumotlarni qayta tasniflash roʻyxati, sabablari bilan;
• hisobot sanasidan keyingi kamida oʻn ikki oy uchun pul oqimlari prognozi;
• shakllarga oʻzaro havolali izohlar loyihasi.