Mebel fabrikasi auditi: buyurtma asosidagi ishlab chiqarish, avanslar va tannarx

Yakka buyurtmalar boʻyicha tushum: uni qachon tan olish kerak

MHXS (IFRS) 15 ning asosiy qoidasi oddiy: kompaniya mijozga vaʼda qilingan tovar yoki xizmatni topshirib, bajarilishi lozim boʻlgan majburiyatni bajargan paytda (yoki bajarilgan sari) tushum tan olinadi (31-band). Mebel uchun savol shundaki, bu bir lahzada — tayyor buyum topshirilganda — sodir boʻladimi yoki buyum tayyorlanayotgan paytda bosqichma-bosqich.

Tushumni vaqt davomida tan olish, xususan, ish kompaniya uchun muqobil foydalanishga ega boʻlmagan aktiv yaratsa va kompaniyada bajarilgan qism uchun toʻlovni olishga qonuniy mustahkamlangan huquq boʻlsa mumkin (35(c)-band). Muayyan kvartira oʻlchamlariga qarab tayyorlangan oshxona yoki oʻrnatma shkafni boshqa xaridorga sotish odatda qiyin — bu shu yondashuv foydasiga dalil, ammo u faqat ikkinchi shart bilan birga ishlaydi: toʻlov huquqi shartnoma va qonundan kelib chiqishi kerak (37-band). Agar shartnomada bekor qilinganda avans toʻliq qaytarilishi yozilgan boʻlsa, bajarilgan qism uchun toʻlov huquqi yoʻq.

Vaqt davomida tan olish shartlari bajarilmasa, tushum nazorat topshirilgan paytda tan olinadi. Nazorat oʻtganining belgilari orasida MHXS aktivga mijozning huquqiy mulk huquqi oʻtishini ham keltiradi (38-band). Auditor shartnomani haqiqiy hujjatlar bilan solishtiradi: qabul qilish-topshirish dalolatnomasi, yuk xati, oʻrnatish belgisi, yetkazib berish sanasi. Odatiy nomuvofiqlik — tushum oxirgi toʻlov sanasi yoki hisob-varaq berilgan sana boʻyicha yozilgan, buyum esa keyingi hisobot davrida topshirilgan.

Mijoz avanslari

Buyurtma asosidagi mebel uchun oldindan toʻlov — odatiy amaliyot, aynan shu yerda koʻpincha chalkashlik yuzaga keladi. Mijoz toʻlovni kiritgan, buyum esa hali topshirilmagan boʻlsa, kompaniya shartnomani toʻlov amalga oshirilgan yoki toʻlov muddati kelgan paytda — qaysi biri oldin sodir boʻlsa — shartnoma boʻyicha majburiyat sifatida koʻrsatadi (MHXS (IFRS) 15, 106-band). Avans tushum ham, «boshqa daromad» ham emas.

Auditor nimani tekshiradi: hisobot sanasidagi yopilmagan avanslar reyestri, bank va kassa bilan solishtirish, topshirish sanalari koʻrsatilgan shartnomalar va kechikkan buyurtmalar. Alohida eʼtibor — buyum anchadan beri tayyor boʻlsa-yu, olib ketilmagan avanslarga va bekor qilingan shartnomalar boʻyicha avanslarga: bunday summalarni qaytarish yoki ushlab qolish haqida qaror boʻlmasdan avanslar hisobvaragʻida cheksiz saqlab boʻlmaydi.

• buyurtmalar va mijozlar kesimidagi, bosh daftar bilan solishtirilgan avanslar reyestri;
• oldindan toʻlovni qaytarish tartibi koʻrsatilgan shartnomalar va qoʻshimcha kelishuvlar;
• avans joʻnatish bilan yopilganini tasdiqlovchi qabul qilish-topshirish dalolatnomalari;
• yirik buyurtmachilar va quruvchilardan qoldiqlar tasdigʻi.

Buyurtma tannarxi va bichish chiqindilari

MHXS (IAS) 2 boʻyicha zaxiralar tannarxi xarid xarajatlari, qayta ishlash xarajatlari va zaxiralarni hozirgi joyi va holatiga keltirish uchun qilingan boshqa xarajatlarni oʻz ichiga oladi (10-band). Qayta ishlash xarajatlari — bevosita mehnat hamda doimiy va oʻzgaruvchan ishlab chiqarish ustama xarajatlarining tizimli taqsimoti (12-band).

Fabrika uchun bu shuni anglatadi: buyurtmaga plita materiallari, kromka, furnitura, yigʻuvchilar va stanok operatorlarining ish haqi hamda sex xarajatlari ulushi — stanoklar amortizatsiyasi, sex elektr energiyasi kiradi. Kirmaydi, balki davr xarajatlariga chiqariladi, xususan: material, mehnat va boshqa ishlab chiqarish xarajatlarining meʼyordan tashqari yoʻqotishlari, saqlash xarajatlari (agar ular ishlab chiqarish jarayonida zarur boʻlmasa), maʼmuriy ustama xarajatlar va sotish xarajatlari (16-band).

Bichishdagi asosiy savol shundan kelib chiqadi: meʼyoriy chiqindi — material xarajatining bir qismi, anormal chiqindi (brak, bichish xaritasidagi xato, tashishda shikastlanish) esa davr xarajati. Auditor plita materiallarining haqiqiy hisobdan chiqarilishini bichish xaritalari boʻyicha meʼyor bilan solishtiradi va anormal brak buyurtmalar yoki qoldiqlar tannarxiga yoyib yuborilmaganini koʻradi. Teskari xato ham bor: butun chiqindi darhol xarajatga ketadi, buyurtma tannarxi va tayyor mahsulot qoldigʻi esa kam koʻrsatiladi.

LDSP, furnitura va tayyor buyumlar qoldiqlari

Zaxiralar ikki qiymatdan eng pastida baholanadi: tannarx va sof sotish qiymati (MHXS (IAS) 2, 9-band). Sof sotish qiymati — odatdagi faoliyatda taxminiy sotish bahosidan tugallash va sotish uchun zarur taxminiy xarajatlar ayirilgani (6-band). Zaxiralar shikastlangan, toʻliq yoki qisman eskirgan yoki sotish narxlari tushgan boʻlsa, tannarx qoplanmasligi mumkin (28-band).

Mebel uchun bu aniq vaziyatlar: kromkasi nuqsonli va uvalangan plitalar, ishlab chiqarishdan chiqarilgan dekor kolleksiyalari qoldiqlari, fabrika endi chiqarmaydigan modellarga furnitura va mijoz rad etgan buyurtma uchun tayyorlangan tayyor buyumlar. Bunday buyumni boshqa xaridorga sotish seriyali mahsulotga qaraganda qiyinroq, uning bahosi asoslashni talab qiladi.

Zaxiralarning mavjudligi inventarizatsiyada ishtirok etib tekshiriladi. Zaxiralar hisobot uchun muhim boʻlsa, auditor ularning mavjudligi va holati haqida yetarli va tegishli audit dalillarini oladi, jumladan inventarizatsiyani kuzatib, tanlama qayta sanash oʻtkazib (XAS 501, 4-band). Plita materiallari omborida bu varaqlarni dekor va oʻlcham boʻyicha, furnitura omborida artikul boʻyicha solishtirish, alohida esa bichish yoki kromkalashda pudratchilarda turgan, aslida fabrikada boʻlmagan materiallar.

Sohadagi odatiy buzilishlar

• tushum buyum topshirilgan yoki ish bajarilgan sana boʻyicha emas, toʻlov sanasi boʻyicha yozilgan;
• mijozlarning oldindan toʻlovlari daromad sifatida koʻrsatilgan yoki yillar davomida harakatsiz turadi;
• buyurtma tannarxiga maʼmuriy va sotish xarajatlari kiritilgan;
• brak va bichishdagi anormal chiqindi davr xarajatlariga emas, tayyor mahsulotga yuklangan;
• ommabop boʻlmagan dekorlar va eskirgan furnitura qoldiqlari sof sotish qiymatigacha qayta baholanmagan;
• tugallanmagan ishlab chiqarish inventarizatsiya bilan tasdiqlanmagan yoki buyurtmalarga bogʻlanmagan;
• buyurtmachi materiallari oʻz zaxiralari bilan aralashtirilgan.

Auditga nimani tayyorlash kerak

Shartli misol (raqamlar tasvir uchun oʻylab topilgan): fabrika oshxona uchun dekabrda 100 shartli birlik oldindan toʻlov oldi, buyumni esa yanvarda topshirdi. Yil oxirida bu 100 — mijoz oldidagi majburiyat, tushum emas. Agar ular daromadga yozilgan boʻlsa, foyda oshirib koʻrsatilgan boʻladi va tekshiruvda bu tuzatish tuzatishlar roʻyxatiga tushadi.

• shartnoma, oldindan toʻlov, tayyorlik va topshirish sanalari koʻrsatilgan buyurtmalar reyestri;
• bichish xaritalari va buyurtmalar boʻyicha plita materiallarining haqiqiy sarfi hisobotlari;
• material, mehnat va ustama xarajatlarga ajratilgan tannarx kalkulyatsiyalari;
• materiallar va tayyor mahsulot qoldiqlari qaydnomalari, inventarizatsiya dalolatnomalari;
• tannarxni aniqlash usuli va tushumni tan olish paytini bayon etuvchi hisob siyosati.