Komissiya va agentlik operatsiyalari auditi: tushum va zaxira kimniki

1-qadam. Shartnoma: aslida nima imzolangan

Tekshiruv provodkalardan emas, shartnomadan boshlanadi. Komissiya shartnomasiga koʻra vositachi bitimlarni oʻz nomidan, ammo komitent hisobidan tuzadi va xaridor bilan bitimning tomoni boʻlib qoladi. Komissiya shartnomasi yozma shaklda tuzilishi shart — imzolangan shartnomaning yoʻqligi butun sxemaga shubha uyugʻtadi.

Agentlik sxemasi komissiyadan boshqacha qurilgan boʻlishi mumkin: hammasi bitimlar kimning nomidan tuzilishiga bogʻliq. “Agentlik shartnomasi” nomi hech narsani hal qilmaydi — auditor shartlarni oʻqiydi: bitimlar kimning nomidan tuziladi, xaridor oldida kim javob beradi, narxni kim belgilaydi.

• imzolangan shartnoma va ilovalar: tovarlar roʻyxati, hisobot tartibi, mukofot miqdori va hisoblash tartibi;
• tekshirilayotgan davr uchun vositachi hisobotlari va ularni komitent qabul qilganligi dalolatnomalari;
• delkredere (xaridor uchun kafillik) shartlari — ular mukofotga ham, xatarlarga ham taʼsir qiladi;
• sotilmagan tovarni qaytarish va shartnomadan voz kechish muddati shartlari.

2-qadam. Zaxiralar kimniki

Komissiyadagi tovarlar boʻyicha huquqiy javob toʻgʻridan-toʻgʻri berilgan: komissionerga komitentdan kelgan yoki komitent hisobidan sotib olingan narsalar komitentning mulki boʻlib qoladi. Demak, vositachida bunday tovar oʻz zaxirasi tarkibiga kirmasligi, komitentda esa topshirilgan paytda zaxiradan yoʻqolmasligi kerak.

Tekshiruvda odatiy holat: komitent tovarni vositachiga joʻnatgan paytda hisobdan chiqarib, tushum aks ettirgan, vaholanki yakuniy xaridorga sotuv hali boʻlmagan; yoki aksincha, vositachi birovning tovarini oʻz balansiga qabul qilgan. Ikkala buzilish ham topshirish yuk xatlari, vositachi hisobotlari va uning omboridagi qoldiqlarni solishtirish orqali tekshiriladi.

Saqlanish uchun javobgarlik ham mustahkamlangan: komissioner komitent mulkining yoʻqolishi, kam chiqishi yoki shikastlanishiga olib kelgan har qanday qusur uchun komitent oldida javob beradi. Shuning uchun vositachida inventarizatsiyada aniqlangan kamomadlar oddiygina hisobdan chiqarilmay, talab sifatida aks ettirilishi kerak.

3-qadam. Vositachidagi qoldiqlar: tasdiqlar va koʻrik

Uchinchi tomon nazorati ostidagi zaxiralar hisobot uchun muhim boʻlsa, audit standarti ularning mavjudligi va holati boʻyicha yetarli va mos dalillarni olishni talab qiladi: shu tomondan tasdiq soʻrash yoki koʻrik oʻtkazish, yoxud vaziyatga mos boshqa protseduralarni bajarish (XAS 501, 8-band).

Uchinchi tomonning vijdonliligi va xolisligiga shubha boʻlsa, auditor tasdiqlash oʻrniga yoki u bilan birga boshqa protseduralarni oʻtkazishi mumkin. Standartdagi misollar orasida — uchinchi tomon omboridagi inventarizatsiyada qatnashish va hujjatlarni, masalan ombor tilxatlarini oʻrganish.

Tasdiqlash soʻrovini mustaqil joʻnatish va javobni nazorat qilish kerak. Javob yoʻqligi va nomuvofiqlik bilan javob — turli holatlar: XAS 505 atamalarida “javobsizlik” — toʻliq javob boʻlmasligi yoki soʻrov yetkazilmay qaytishi, “istisno” esa hisob maʼlumotlaridan farq borligini koʻrsatuvchi javob. Har bir farq xulosadan oldin tahlil qilinadi: koʻpincha bu yoʻldagi tovar, rasmiylashtirilmagan qaytarish yoki sotilgan, ammo vositachi hisobotida aks etmagan tovar boʻladi.

• balans sanasiga qoldiq va miqdorlarni nomenklatura kesimida solishtirish dalolatnomasi;
• vositachida inventarizatsiya yoki uning oʻtkazilganligi toʻgʻrisidagi hujjat;
• davrning oxirgi kunlari uchun vositachining sotuv va qaytarishlar hisobotlari (kesim tekshiruvi);
• yoʻldagi tovarlar va qabul qilinmagan qaytarishlar reyestri.

4-qadam. Tushum: printsipal yoki agent

MHXS 15 boʻyicha tashkilot belgilangan tovar yoki xizmatni mijozga topshirishdan oldin nazorat qilsa — printsipal, boshqa tomon taqdim etayotgan tovarni nazorat qilmasa — agent. Aniqlash uchun ikki qadam kerak: belgilangan tovar yoki xizmatlarni ajratish va tashkilot ularning har birini mijozga topshirishdan oldin nazorat qiladimi-yoʻqmi baholash.

Standart mezon sifatida, jumladan, vaʼdani bajarish uchun asosiy javobgarlikni, tovar mijozga topshirilgunga qadar yoki topshirilgandan keyin zaxira xatarini va narxni belgilashdagi erkinlikni keltiradi. Bu belgilar mexanik test emas: turli shartnomalarda turli belgilar ishonchliroq boʻlishi mumkin, shuning uchun xulosa ish hujjatlarida asoslangan professional mulohaza sifatida rasmiylashtiriladi.

Tekshiruv uchun amaliy xulosa: agent tushumda oʻz mukofotini, printsipal esa yakuniy mijozga sotuvning toʻliq narxini koʻrsatadi. Agar vositachi MHXS boʻyicha nazoratni tahlil qilmasdan tovarning butun qiymatini oʻz tushumi sifatida hisobga olsa — bu tuzatish uchun asosiy nomzod.

5-qadam. QQS va soliq bazasi

Soliq hisobida mantiq xuddi shunday, ammo norma bilan ifodalanadi. Komitent topshirigʻi boʻyicha sotishda QQS boʻyicha soliq bazasi komissionerda soliqni oʻz ichiga olgan komissiya mukofoti miqdorida, komitentda esa sotilgan tovarlar qiymati miqdorida (soliqsiz) aniqlanadi. Aylanmadan olinadigan soliq toʻlovchi vositachi uchun daromad sifatida vositachilik xizmatlari uchun mukofot summasi tan olinadi.

Bu yerda tekshiruv uch massivni solishtirishga keladi: vositachi hisobotlari, elektron hisobvaraq-fakturalar va buxgalteriya tushumi. Agar komitent vositachi tovarni xaridorga sotgan sanada realizatsiyani tan olmagan boʻlsa, baza kam koʻrsatilgan; vositachi aylanmaga mukofotni emas, bitimning toʻliq summasini kiritgan boʻlsa, baza oshirilgan.

Alohida shartlarga qaraladi: baza xususiyatlari faqat komissiya shartnomasi shartlariga mos tuzilgan bitimlarga qoʻllanadimi. Agar shartnoma amalda oldi-sotdiga qayta kvalifikatsiya qilinsa, soliq oqibatlari butunlay oʻzgaradi.

Shartli raqamlarda misol

Misol shartli, tushuntirish uchun. Komitent vositachiga tovar topshirdi, vositachi uni xaridorga 120 mln soʻmga sotdi va 6 mln soʻm mukofot ushlab qoldi. Agar vositachi agent boʻlsa (tovarni nazorat qilmasa), uning tushumi 6 mln, qolgan 114 mln ni komitentga oʻtkazadi. Agar shartnoma shartlariga koʻra u printsipal boʻlsa, uning tushumi 120 mln, 114 mln esa tannarx.

114 mln farq foydani emas, yalpi tushumni, rentabellik koʻrsatkichlarini va, ehtimol, soliq bazasini oʻzgartiradi. Shu sababli auditor avval shartnoma boʻyicha xulosani qayd etadi, soʻng raqamlarni qayta hisoblaydi.

Odatiy xatolar va kompaniya nima qilishi kerak

• komitent tushumni yakuniy xaridorga sotuvda emas, vositachiga joʻnatishda tan olishi;
• birovning tovari vositachi zaxirasiga kiritilishi yoki balansdan tashqari hisob yuritilmasligi;
• vositachi mukofoti tasdiqlovchi hisobotlar va dalolatnomalarsiz hisobga olinishi;
• shartnomada qaytarish va narx vakolatlari shartlari yoʻqligi, shu sababli printsipal/agent maqomini aniqlab boʻlmasligi;
• qoldiqlar muntazam solishtirilmaydi — farqlar faqat yillik inventarizatsiyada chiqadi.
• Amaliy tartib: sxemani va printsipal/agent boʻyicha xulosani tavsiflash, har chorakda vositachi bilan qoldiqlarni solishtirish, hisobotlar muddati va shaklini shartnomada mustahkamlash, tomonlar oʻrtasida QQS hisobini kelishish.