Lizing kompaniyasi auditi

Auditor lizing kompaniyasida aynan nimani tekshiradi

Tanlanma asosi — hisobot sanasidagi shartnomalar reyestri. Reyestr boʻyicha toʻliqlik tekshiriladi: har bir amaldagi shartnomada tasnif, talablar hisob-kitobi va toʻlov jadvali boʻlishi kerak. Soʻng auditor shartnoma shartlarini hisob bilan solishtiradi va uch blokni tekshiradi: tasniflash, talablarni baholash va zaxira.

Alohida eʼtibor kompaniya yagona mezonlarni qanday qoʻllashiga qaratiladi: agar turli shartnomalarda bir xil shartlar har xil tasniflangan boʻlsa, bu nazoratning zaifligi belgisidir. Odatiy misollar: tasnifni sotuv menejeri buxgalteriya tekshiruvisiz belgilaydi, sotib olish shartlari qoʻshimcha kelishuv bilan oʻzgartiriladi, ammo hisob oʻzgarishsiz qoladi; namunaviy shartnoma yangilangan, lekin eski shartnomalar avvalgi mezonlar boʻyicha baholanadi.

Kompaniya uchun amaliy tartib: tasniflash mezonlari jadvalini tuzish, uni har bir yangi shartnoma boʻyicha boshlanish sanasida toʻldirish, hisob-kitob bilan birga saqlash va masʼul shaxs bilan imzolatish. Bunday jadval audit vaqtini qisqartiradi va koʻpchilik savollarni olib tashlaydi.

Shartnomalarni tasniflash: koʻproq qayerda xato qilinadi

Asosiy qoida shunday: shartnoma, agar u bazaviy aktivga egalik bilan bogʻliq deyarli barcha xavf va foydani oʻtkazsa, moliyaviy lizing hisoblanadi. Hal qiluvchi narsa nom yoki shartnoma shakli emas, balki uning iqtisodiy mazmunidir.

Auditor belgilarni koʻrib chiqadi va har bir namunaviy shartnoma matni bilan solishtiradi:

• lizing muddati oxirigacha mulk huquqi lizing oluvchiga oʻtishi;
• lizing muddati aktivning iqtisodiy xizmat muddatining asosiy qismini qamrab olishi, hatto mulk huquqi oʻtmasa ham;
• toʻlovlarning keltirilgan qiymati boshlanish sanasida aktiv adolatli qiymatining deyarli barchasini tashkil etishi;
• aktiv shu qadar ixtisoslashganki, uni jiddiy oʻzgartirishlarsiz faqat lizing oluvchi ishlata olishi;
• qoʻshimcha indikatorlar: muddatidan oldin bekor qilinganda lizing beruvchining zararini lizing oluvchi koʻtaradi, qoldiq qiymatning adolatli qiymati oʻzgarishidan foyda yoki zarar ham unga tegadi.

Tasnif qachon qayta koʻrib chiqiladi, qachon yoʻq

Tipik xato — vaziyat yomonlashganda har safar tasnifni qayta koʻrish. Standartga koʻra tasnif boshlanish sanasida belgilanadi va faqat shartnoma modifikatsiyasida qayta koʻrib chiqiladi. Baholarning oʻzgarishi (masalan, xizmat muddati yoki qoldiq qiymat) va holatlarning oʻzgarishi (masalan, lizing oluvchining toʻlamasligi) hisob uchun yangi tasnifni keltirib chiqarmaydi.

Shuning uchun toʻlamaslik zaxiraga taʼsir qiladi, ammo moliyaviy lizingni operatsion lizingga oʻtkazmaydi. Agar kompaniyada muddati oʻtgan shartnomalar «qayta tasniflansa», auditor buni buzilish deb hisoblaydi.

Sof investitsiya va qoldiq qiymat

Moliyaviy lizingda lizing beruvchi aktivni balansdan chiqaradi va talabni lizingga sof investitsiya summasida koʻrsatadi. Tekshiruv shartnomada nazarda tutilgan stavka boʻyicha diskontlashni qayta hisoblashni va toʻlovlarni jadval bilan solishtirishni oʻz ichiga oladi.

Alohida xavf zonasi — hech kimning kafolati bilan taʼminlanmagan qoldiq qiymat. Lizing beruvchi uning baholarini muntazam qayta koʻrib chiqishi shart, kamayganda esa allaqachon hisoblangan summalarning kamayishini darhol tan oladi. Auditor baholar asosini soʻraydi: ikkilamchi bozordagi narxlar, prays-varaqlar, qaytarilgan aktivlarni sotish tajribasi.

Operatsion lizingda toʻlovlar daromad sifatida toʻgʻri chiziqli yoki boshqa tizimli usulda tan olinadi, aktiv esa lizing beruvchi balansida qoladi. Bu yerda amortizatsiya hisoblanishi va aktiv qadrsizlanishi belgilari tekshiriladi.

IFRS 9 boʻyicha kutilayotgan kredit zararlari zaxirasi

Lizing talablari IFRS 9 boʻyicha qadrsizlanish doirasiga kiradi: lizing beruvchi lizingga sof investitsiyaga standartning qadrsizlanish talablarini qoʻllaydi. Umumiy tamoyil: agar kredit riski dastlabki tan olinganidan beri sezilarli oshgan boʻlsa, baholash zaxirasi butun muddat uchun kutilayotgan kredit zararlariga teng boʻladi.

Lizing talablari uchun standart hisob siyosatini tanlashga ruxsat beradi: zaxirani har doim butun muddat uchun kutilayotgan zararlar miqdorida oʻlchash. Bu siyosat barcha lizing talablariga qoʻllanadi, ammo moliyaviy va operatsion lizing uchun alohida amal qilishi mumkin. Savdo debitorlik qarzi, lizing talablari va shartnoma aktivlari boʻyicha tanlov bir-biridan mustaqil amalga oshiriladi.

Tipik xatolar: zaxira kelgusi yoʻqotishlarni hisobga olmay, faqat muddati oʻtgan toʻlovlar boʻyicha hisoblanadi; siyosat asossiz davrdan davrga oʻzgaradi; olib qoʻyilgan aktivni balans qiymatidan past narxda sotish zaxira bahosi bilan bogʻlanmaydi; qayta tuzilgan shartnomalar kredit riski oʻsishi tahlilisiz «yaxshi» sifatida koʻrsatilaveradi.

Auditor tanlangan siyosat hujjatlashtirilganini, bir xilda qoʻllanishini va model oqilona hamda tasdiqlanadigan, shu jumladan prognoz axborotdan foydalanishini tekshiradi. Muddati oʻtgan toʻlovlar, qayta tuzishlar, lizing predmetini olib qoʻyish va uni sotish qiymati zaxirada aks etishi kerak, hisob-kitobdan tashqarida qolmasligi lozim.

Oshkor etishlar va tekshiruv uchun hujjatlar

Lizing beruvchi olinadigan toʻlovlar muddatlari tahlilini oshkor qiladi: diskontlanmagan toʻlovlar yillar boʻyicha kamida dastlabki besh yil uchun va qolgan yillar boʻyicha jami. Bu jadval sof investitsiya bilan solishtirilishi kerak: diskontlanmagan toʻlovlar va sof investitsiya orasidagi farqni ishlab topilmagan moliyaviy daromad hamda kafolat bilan taʼminlanmagan diskontlangan qoldiq qiymat tushuntirishi lozim.

Tekshiruvga tayyorlanadi: shartnomalar reyestri, namunaviy va individual shartnomalar, toʻlov jadvallari, sof investitsiya hisob-kitoblari, qoldiq qiymat asosi, zaxira modeli va siyosati, aktivlarni olib qoʻyish va sotish dalolatnomalari.

Shartli sonlardagi misol: 10 shartli birlik qiymatli shartnoma, muddat davomida 12 shartli birlik toʻlov. 2 shartli birlik farq ishlab topilmagan moliyaviy daromaddir, u shartnoma muddati boʻyicha taqsimlanadi va birdaniga tan olinmaydi.