Buxgalteriyangizni yuritgan kompaniya sizda audit oʻtkaza oladimi: Audit qonunining 34-moddasi cheklovlari

Qisqa javob: ha yoki yoʻq

Agar tashkilot tekshirmoqchi boʻlgan davr uchun hisobni yuritgan, tiklagan yoki hisobotingizni tuzgan boʻlsa, oʻsha davr uchun audit oʻtkaza olmaydi. 34-modda tekshiruv qamrab olgan davrda xoʻjalik yurituvchi subyektga 33-modda birinchi qismining ikkinchi va uchinchi xatboshilarida nazarda tutilgan hamroh xizmatlarni koʻrsatgan tashkilotlarga tekshiruvni toʻgʻridan-toʻgʻri taqiqlaydi: bu buxgalteriya hisobini yoʻlga qoʻyish, tiklash, yuritish va hisobot (shu jumladan MHXS boʻyicha hisobot) tuzish hamda taftish komissiyasi (taftishchi) vazifalarini bajarishdir.

Mazmuni oddiy: auditor oʻz ishini oʻzi baholagan boʻlardi. Shuning uchun bir xil davr uchun “buxgalteriya autsorsingi va audit bir ijrochida” varianti ishlamaydi. Yechim — vazifalarni ikki xil tashkilot oʻrtasida ajratishdir.

34-moddadagi taqiqlarning toʻliq roʻyxati

34-modda tekshiruv oʻtkazib boʻlmaydigan holatlarning yopiq roʻyxatini beradi. Bu auditorlik tashkilotiga tegishli, lekin buyurtmachi roʻyxatni oldindan bilishi muhim, aks holda natijasi shubha ostida qoladigan ishga haq toʻlab qoʻyadi.

• auditorlik tashkilotining oʻzi kreditorlari va sugʻurtalovchilari, shuningdek auditorlik tashkiloti yoki auditorlari taʼsischi, ishtirokchi yoki aksiyador boʻlgan kompaniyalar;
• taʼsischisi, ishtirokchisi, aksiyadori, rahbari, buxgalteriya hisobi va moliyaviy boshqaruvni yurituvchi shaxsi yoki audit qoʻmitasi aʼzosi bir vaqtning oʻzida shu auditorlik tashkilotining xodimi boʻlgan kompaniyalar;
• tekshiriladigan davrda 33-modda birinchi qismining ikkinchi va uchinchi xatboshilaridagi hamroh xizmatlar — hisob yuritish va taftish komissiyasi vazifalari — koʻrsatilgan kompaniyalar;
• auditorlik tashkiloti xodimlari tekshiriladigan kompaniyaning taʼsischisi, ishtirokchisi, rahbari, hisobni yurituvchi shaxsi yoki audit qoʻmitasi aʼzosining yaqin qarindoshlari boʻlgan holatlar;
• tashkilot yoki auditorning manfaati moliyaviy hisobot yuzasidan fikrga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan har qanday manfaatlar toʻqnashuvi;
• bir xil buyurtmachi yetti yildan ortiq ketma-ket.

Nimaga ruxsat berilgan: maslahat va boshqa hamroh xizmatlar

33-moddada sanalgan hamma narsa auditga yoʻlni yopavermaydi. 34-moddada faqat ikkinchi va uchinchi xatboshilar — hisob yuritish va taftish komissiyasi — nomi keltirilgan. Buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobot tuzish masalalari boʻyicha maslahat berish 33-moddaning alohida xatboshisida koʻrsatilgan va 34-moddaning taqiqlar roʻyxatida yoʻq.

Biroq bu maslahat har doim xavfsiz degani emas. Manfaatlar toʻqnashuvi boʻyicha umumiy taqiq saqlanib qoladi, 5-modda esa mustaqillikka toʻsqinlik qiluvchi holatlar boʻlsa, auditorlik tashkiloti auditorlik xizmatlarini koʻrsatishdan voz kechishi kerakligini belgilaydi. Agar maslahat bitimni qanday hisobga olishingizni amalda belgilab bergan boʻlsa va keyin oʻsha maslahatchi aynan shu hisob siyosatini tekshirsa, mustaqillik shartnomadan oldin baholanishi lozim. Amaliy yondashuv: maslahatlar hajmini yozma qayd eting va auditordan mustaqillikka tahdidlarni yozma baholashni soʻrang.

“Tekshiriladigan davr” qanday aniqlanadi

Taqiq hamkorlik faktiga emas, tekshiruv qamrab olgan davrga bogʻlangan. Shartli misol (raqamlar tushuntirish uchun oʻylab topilgan): tashkilot sizga 2024 va 2025 yillarda hisob yuritgan va 2026-yil 1-yanvardan toʻxtatgan. 2024 va 2025 yillar uchun audit oʻtkaza olmaydi. 2026-yil uchun qonun oldingi hisob yuritishi sababli taqiqlamaydi, lekin boshqa cheklovlar va mustaqlikni alohida baholash masalasi qoladi.

“Dumlar”ga alohida eʼtibor bering: ijrochi almashgandan keyin avvalgi tashkilot 2026-yilda oʻtgan oylar uchun hisobni tiklagan yoki yuritgan boʻlsa, bu allaqachon tekshiriladigan davrda koʻrsatilgan hamroh xizmatdir. Shartnoma sanasini emas, ish bajarilgan haqiqiy davrni tekshiring.

Yetti yil qoidasi va almashtirish

Tashkilot bir xil buyurtmachini yetti yildan ortiq ketma-ket tekshirishga haqli emas. Bir auditor bilan uzoq ishlayotgan boʻlsangiz, oddiy jadval yuriting: birinchi tekshiruv yili, ketma-ket hisobot davrlari soni, almashtirishning rejadagi sanasi. Ijrochini oxirgi lahzada almashtirish noqulay: ish hujjatlarini topshirish, muddatlarni kelishish va yangi auditorni sizning xususiyatlaringizga tayyorlash vaqt oladi.

Qoida 34-moddada tekshiruvning ayrim turlari uchun istisnolarsiz bayon etilgan. Har yili majburiy auditorlik tekshiruvidan oʻtishi shart boʻlgan tashkilotlar buyurtmachi hisoblanadi, shuning uchun ijrochining joizligini nafaqat auditor, balki siz ham tekshirishingiz maqsadga muvofiq.

Buyurtmachi nima qilishi kerak: harakatlar tartibi

• Auditorlik tashkiloti va unga bogʻliq shaxslar sizga koʻrsatgan barcha xizmatlar roʻyxatini tuzing: hisob, tiklash, taftish vazifalari, maslahatlar, baholash.
• Tekshiriladigan davrni aniqlang va uni bu xizmatlar koʻrsatilgan davrlar bilan solishtiring.
• Aloqalarni tekshiring: kreditorlik munosabatlari, ulush va aksiyalar, mansabdor shaxslaringizning auditorlik tashkilotida ishlashi, qarindoshlik.
• Auditorlik tashkilotidan mustaqillikka toʻsqinlik qiluvchi holatlar yoʻqligini yozma tasdiqlashni soʻrang va tekshiruv ishida saqlang.
• Holat shartnoma tuzilgandan keyin paydo boʻlsa, bu haqda xabar bering va ish bajarilishidan oldin almashtirishni kelishing: 5-modda auditorlik xizmatlaridan voz kechishni talab qiladi.
• Sizga ham hisob, ham audit kerak boʻlsa, ikki xil tashkilot bilan ikkita shartnoma tuzing va jamoalarni aralashtirmang.

Tipik xatolar

• bir tashkilot ichidagi alohida jamoa muammoni hal qiladi deb hisoblash: taqiq butun auditorlik tashkilotiga tegishli;
• faqat joriy hisob shartnomasini tekshirib, oʻtgan davrlar uchun hisobni tiklashni unutish;
• yozma baholamasdan ogʻzaki “biz mustaqilmiz” degan gapga tayanish;
• ketma-ket yetti yilni kuzatmaslik va muddat tugagan paytda auditorni almashtirish;
• auditorlik tashkiloti xodimi buxgalteringiz yoki rahbaringizning qarindoshi boʻlishi mumkinligini eʼtiborga olmaslik.