Faoliyat yuritmayotgan kompaniyaga majburiy audit kerakmi

Qonun nima deydi: roʻyxat aylanmaga bogʻliq emas

“Auditorlik faoliyati toʻgʻrisida”gi ZRU-677-son Qonunning 35-moddasida har yili auditdan oʻtishi shart boʻlgan shaxslar roʻyxati keltirilgan. Unga, jumladan, aksiyadorlik jamiyatlari, banklar va boshqa kredit tashkilotlari, sugʻurta tashkilotlari, qishloq xoʻjaligi kooperativlari, investitsiya va boshqa jamgʻarmalar hamda ustav jamgʻarmasida (ustav kapitalida) davlat ulushi boʻlgan xoʻjalik yurituvchi subyektlar kiradi.

Bu roʻyxatga mansublik mustaqil asosdir. Qonun aksiyadorlik jamiyati auditi majburiyatini tushum, xodimlar soni yoki aktivlar qiymatiga bogʻlamaydi. Tashkilot AJ boʻlsa, u har bir hisobot yili uchun, jumladan, hech narsa sotmagan va hech kimni ishga olmagan yil uchun ham tekshiruvdan oʻtishi kerak.

Nol hisobot auditdan qachon haqiqatan ozod qiladi

Maqomi boʻyicha roʻyxatga kirmaydigan tijorat tashkilotlari uchun miqdoriy mezon amal qiladi. Hisobot yili yakunlari boʻyicha uch shartdan ikkitasi bir vaqtda bajarilsa, audit majburiy boʻladi: aktivlarning balans qiymati, tushum va xodimlarning oʻrtacha yillik soni qonunda belgilangan chegaradan oshishi kerak.

“Uxlab yotgan” kompaniya uchun bu qulay. Tushum yoʻq, shtatda xodimlar yoʻq yoki kam boʻlsa, uch shartdan ikkitasi darhol bajarilmaydi va umumiy majburiyat yuzaga kelmaydi. Biroq xulosani har yil alohida tekshirish kerak: hisob-kitobni oʻzgartirish uchun tushumli yoki xodimli bitta yilning oʻzi yetarli. Shuni ham unutmangki, tushum nol boʻlganda ham aktivlarning balans qiymati yuqori boʻlib qolishi mumkin: bu oʻz-oʻzidan majburiyat emas, lekin zarur ikki shartdan biri hisoblanadi.

Operatsiyalar boʻlmasa, auditor nimani tekshiradi

Audit baribir majburiy boʻlsa, masalan, aksiyadorlik jamiyatida, u odatdagi tartibda oʻtkaziladi, nol aylanma esa uni rasmiyatchilikka aylantirmaydi. Auditor hisobotda jiddiy buzib koʻrsatishlar yoʻqligini tasdiqlovchi yetarli va mos dalillarni olishi kerak.

Faoliyatsiz kompaniya uchun bu bir necha narsani tekshirishni anglatadi:

• operatsiyalar haqiqatan boʻlmaganligini: bank koʻchirmalari, kassa, shartnomalar, dalolatnomalar, hisob-fakturalar va soliq deklaratsiyalarini solishtirish;
• davr boshidagi qoldiqlarni: auditor kompaniyani birinchi marta tekshirsa, boshlangʻich qoldiqlarda jiddiy buzib koʻrsatishlar bor-yoʻqligini va hisob siyosati izchil qoʻllanganini baholaydi;
• aktiv va majburiyatlarning tarkibi va baholanishini: ustav kapitali, avvalgi zararlar, kreditorlik va debitorlik qarzlari, byudjet oldidagi majburiyatlar;
• faoliyat boʻlmaganda ham toʻxtamaydigan xarajatlarni: ijara, xizmat koʻrsatish, direktor ish haqi, hisobotni kechiktirgani uchun jarimalar;
• izohlardagi oshkor etishlarni: faoliyat yuritilmayotgani va kompaniya rejalari haqidagi maʼlumotlar.

Tekshiruvga nimalarni tayyorlash kerak

Faoliyatsiz kompaniya bilan ish faol kompaniyadagiga qaraganda kamroq vaqt oladi, lekin tayyorgarlik talab etiladi. Oldindan quyidagilarni yigʻib qoʻying:

• yillik moliyaviy hisobotni — balans va moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotni; kichik korxonalar va mikrofirmalar faqat shu ikki shaklni topshiradi;
• barcha hisobvaraqlar boʻyicha bank koʻchirmalari va qoldiqlar tasdigʻini, jumladan yil davomida yopilganlarini;
• taʼsis hujjatlari va ishtirokchilar yoki aksiyadorlar qarorlarining bayonnomalarini;
• soliq deklaratsiyalari va ular topshirilganini tasdiqlovchi hujjatlarni;
• faoliyat yuritilmaslik sabablari va keyingi rejalar haqida rahbariyatning tushuntirishini — auditor uni yozma shaklda soʻraydi.

Muddatlar va oʻtkazib yuborganlik uchun javobgarlik

Majburiy auditga tushadigan kompaniyalar uchun qonun chegarani belgilaydi: yillik hisobot auditi hisobot yilidan keyingi yilning 15 iyuniga qadar oʻtkazilishi kerak. Shu sanagacha auditorlik xulosasi boʻlmasa, bu tekshiruvdan boʻyin tovlash hisoblanadi. Xulosaning nusxasi soliq organlariga auditdan keyin oʻn besh kun ichida, lekin shu sanadan kechiktirilmay topshiriladi.

Oqibatlar ikki bosqichli. Birinchisi — mansabdor shaxslarning maʼmuriy javobgarligi: MJTKning 179¹-moddasiga koʻra jarima bazaviy hisoblash miqdorining besh baravaridan oʻn baravarigacha. Ikkinchisi — maʼmuriy jazo qoʻllanilgandan keyin kalendar yil tugagunga qadar audit oʻtkazilmasa, kompaniyaning oʻziga bazaviy hisoblash miqdorining yuz baravari miqdorida jarima solinadi. Jarima ham, oʻtib ketgan sana ham tekshiruvdan ozod qilmaydi: majburiyat saqlanib qoladi.

Aksiyadorlik jamiyati uchun korporativ jihat ham bor: majburiy tekshiruv uchun auditorlik tashkilotini aniqlash, uning xizmatlariga toʻlovning eng yuqori miqdori va u bilan shartnoma tuzish haqidagi qaror aksiyadorlarning umumiy yigʻilishi vakolatiga kiradi. Yigʻilish oʻtkazilmasa, masala ochiq qoladi.

Tez-tez uchraydigan xatolar

“Uxlab yotgan” tashkilotlar koʻpincha quyidagilarga duch keladi:

• nol deklaratsiyani nol maqom deb hisoblash: mezonlarni hisoblashda faqat tushum emas, aktivlar ham ishtirok etadi;
• AJ koʻrsatkichlardan qatʼi nazar auditdan oʻtishi shartligini unutish;
• qarorni bahorgacha choʻzish: shartnoma, auditorni tayinlash va tekshiruv bir necha kunga sigʻmaydi;
• maqom oʻzgarishini kuzatmaslik: faoliyatni tiklash, xodimlarni ishga olish yoki aktivlar oʻsishi hisob-kitobni joriy yil uchun ham oʻzgartirishi mumkin;
• tugatishni harakatsizlik bilan adashtirish: tugatishda odatdagi yillik hisobot emas, yakuniy moliyaviy hisobot tuziladi, tartibi esa alohida.

Hisob-kitob namunasi (shartli)

Misol tushuntirish uchun keltirilgan, real maʼlumotlar emas. MChJ butun yil faoliyat yuritmadi, tushum nolga teng, xodimlar yoʻq. Balansda aktivlar boʻyicha chegaradan yuqori qiymatdagi asosiy vositalar qolgan. Uch shartdan bittasi (aktivlar) bajariladi, qolgan ikkitasi bajarilmaydi. Demak, miqdoriy mezon boʻyicha umumiy majburiyat yuzaga kelmaydi.

Endi xuddi shu kompaniya aksiyadorlik jamiyati shaklida boʻlsin. 35-moddadagi mezonlar kerak boʻlmay qoladi: roʻyxatning oʻzi tekshiruvni majburiy qiladi. Nol aylanma faqat auditor ishi hajmini oʻzgartiradi, majburiyatning oʻzini emas.