Buxgalteriya autsorsingi va audit: tashqi hisob yuritilganda tekshiruv (ISA 402)

Kim kim: kompaniya, xizmat koʻrsatuvchi tashkilot, auditor

ISA 402 atamalarida mijoz kompaniya — «xizmatdan foydalanuvchi» (user entity), buxgalteriya firmasi — «xizmat koʻrsatuvchi tashkilot» (service organization), tekshiruvchi esa «foydalanuvchi auditori» (user auditor). Standart audit uchun muhim xizmatlar qatoriga mijozning hisob yozuvlarini yuritishni ochiq-oydin kiritadi.

Ikki rolni farqlash muhim. Hisobni yuritayotgan buxgalteriya firmasi bir vaqtning oʻzida shu kompaniyaning auditori boʻla olmaydi: auditorlik faoliyati toʻgʻrisidagi qonun (ZRU-677) mustaqillikka toʻsiq boʻladigan holatlarda auditorlik tashkiloti xizmat koʻrsatishdan voz kechishi kerakligini belgilaydi, buxgalteriya hisobini yuritish, tiklash va yoʻlga qoʻyishni esa tekshiruv qamrab olgan davrda koʻrsatiladigan hamroh xizmatlar roʻyxatidan chiqaradi. Shu sababli audit va tashqi hisobni turli tashkilotlar bajaradi.

Auditor tekshiruv boshida nimani aniqlaydi

Auditor ishining hajmi topshirilgan vazifalarning ahamiyatiga bogʻliq. Standart kompaniya pudratchi xizmatlaridan qanday foydalanishini tushunishni talab qiladi. Jumladan, pudratchiga taalluqli operatsiyalar va schyotlarning xususiyati hamda ahamiyatliligi, shuningdek tomonlarning munosabati va shartnoma shartlari aniqlanadi.

Amalda auditor buxgalteriya xizmati shartnomasini, hamkorlik reglamentini, topshirilgan jarayonlar roʻyxatini hamda kompaniyada kim nimani tasdiqlashi tavsifini soʻraydi.

• ilovalari bilan autsorsing shartnomasi (xizmatlar roʻyxati, muddatlar, javobgarlik);
• jarayonlar tavsifi: birlamchi hujjatlar, provodkalar, soliqlarni hisoblash, hisobotni tayyorlash;
• hisob yuritiladigan dasturlar va bazalar roʻyxati hamda ularga kim kirish huquqiga ega ekani;
• kompaniya tomonidagi nazorat tartiblari: pudratchi ishi natijalarini kim tekshiradi va tasdiqlaydi.

Auditor xizmat koʻrsatuvchi tashkilot haqida maʼlumotni qayerdan oladi

Agar kompaniyaning oʻzidan yetarli tushuncha olishning iloji boʻlmasa, ISA 402 bir necha yoʻlni taklif qiladi: xizmat koʻrsatuvchi tashkilot auditorining nazorat tizimi haqidagi hisobotini (1-tur yoki 2-tur) olish, pudratchidan mijoz orqali maʼlumot soʻrash, pudratchiga tashrif buyurish yoki boshqa auditorni jalb qilish.

1-tur hisobot tizimni va nazorat dizaynining maqsadga muvofiqligini muayyan sanaga tavsiflaydi, 2-tur hisobot esa qoʻshimcha ravishda nazoratlarning davr mobaynida samarali ishlashini qamrab oladi. Kichik buxgalteriya firmasida bunday hisobotlar, odatda, boʻlmaydi; u holda auditorning oʻzi oʻtkazadigan soʻrovlar va tartib-taomillar qoladi. Hisobot mavjud boʻlsa, auditor pudratchi auditorining kasbiy malakasi va mustaqilligiga ishonch hosil qilishi hamda hisobotning sanasi yoki davri tekshiruv maqsadlariga mos kelishini baholashi kerak.

Auditor baholangan xavflarga qanday javob beradi

Keyingi ish xavflarga asoslanadi. Standart kompaniyaning oʻzida saqlanayotgan yozuvlarda yetarli audit dalillari bor-yoʻqligini aniqlashni talab qiladi. Shuning uchun tekshiruvni tezlashtiradigan birinchi narsa — birlamchi hujjatlar, registrlar nusxalarini, hisob bazasidan yuklamalarni va soliq hisob-kitoblarini faqat pudratchida emas, oʻzingizda ham saqlashdir.

Auditor pudratchi nazoratlarining samaradorligiga tayanmoqchi boʻlsa, dalillarni quyidagi usullardan biri bilan oladi: 2-tur hisobot, xizmat koʻrsatuvchi tashkilotda oʻz nazorat testlari yoki boshqa auditor kuchi bilan oʻtkaziladigan testlar. 2-tur hisobotdan foydalanilganda qamrab olingan davr qanchalik uzoqligi va test oʻtkazilganidan beri qancha vaqt oʻtgani ham baholanadi. Pudratchi nazoratlariga tayanish rejalashtirilmasa, auditor qoldiqlar va operatsiyalarni mohiyati boʻyicha, kompaniyadan olingan hujjat va maʼlumotlar asosida tekshiradi.

Alohida ravishda mijoz tomonidagi, pudratchi mijoz bajaradi deb hisoblaydigan nazoratlar, masalan birlamchi hujjatlarni tasdiqlash yoki yuklamalarni solishtirish ham inobatga olinadi. Auditor ular kompaniyaga tegishli ekanini va joriy etilganini aniqlaydi.

Subpudratchilar, buzilishlar va xulosaga taʼsiri

Pudratchining oʻzi ayrim vazifalarni boshqa tashkilotga topshirsa (masalan, hisob tizimi hostingi yoki ish haqi hisobi) va bu xizmatlar audit uchun muhim boʻlsa, auditor standart talablarini ularga ham qoʻllaydi. Buxgalteriya firmasidan kimni jalb qilganini oldindan aniqlab qoʻyishni tavsiya etamiz.

Auditor rahbariyatdan pudratchi mijoz hisobotiga taʼsir qiluvchi firibgarlik, qonunbuzarlik yoki tuzatilmagan buzib koʻrsatishlar haqida xabar berganmi, deb ham soʻraydi va bunday maʼlumotlarning keyingi tartib-taomillarga taʼsirini baholaydi. Pudratchi xizmatlari boʻyicha yetarli dalillarni olishning iloji boʻlmasa, standart ISA 705 ga muvofiq fikrni oʻzgartirishni talab qiladi.

Yana bir xususiyat: oʻzgartirilmagan fikrli xulosada auditor, qonun talab qilmasa, xizmat koʻrsatuvchi tashkilot auditori ishiga havola qilmaydi. Kompaniya uchun bu pudratchi hisobotining mavjudligi fikr uchun javobgarlikni «boʻlib yubormasligini» anglatadi.

Odatiy xatolar va tayyorgarlik tartibi

Tekshiruvni koʻpincha autsorsingning oʻzi emas, kompaniyada oʻz nazorat konturi yoʻqligi choʻzadi. Odatiy xatolar: xizmatlar va javobgarlik roʻyxati aniq boʻlmagan shartnoma, kompaniyaning hisob bazasiga kirish huquqi yoʻqligi, hisobotning birlamchi hujjatlarga bogʻlanishi tasdiqlanmagani va pudratchi auditor soʻrovlariga tekshiruv muddatida javob berishga tayyor emasligi.

Tavsiya etilgan tartib: avval shartnomada auditorning soʻrov va maʼlumotlarga kirish huquqini mustahkamlang, soʻng registrlar va birlamchi hujjatlarni kompaniya arxiviga yuklang, pudratchi ish natijalarini qabul qilish uchun ichki masʼul tayinlang va buxgalteriya firmasi bilan auditor savollariga javob berish jadvalini oldindan kelishib oling. Ish hajmi va muddatlari sizning vaziyatingizni baholash natijasida belgilanadi.