Due diligenceʼda daromadni tekshirish

Uch mustaqil kontur: elektron hisobvaraq-faktura, kassa va bank

Dalillarning ishonchliligi manbaga bogʻliq. Xalqaro audit standarti dalillar tashkilotdan tashqaridagi mustaqil manbalardan olinganda ishonchliroq boʻlishidan kelib chiqadi (XAS 505). Shu sababli daromad faqat aylanma-saldo qaydnomasi boʻyicha emas, oʻzaro mos kelishi kerak boʻlgan uchta mustaqil kontur boʻyicha tekshiriladi.

Birinchi kontur — chiqarilgan hisobvaraq-fakturalar. Soliq kodeksiga koʻra yuridik shaxslar tovarlar (xizmatlar) realizatsiya qilinganda xaridorlarga hisobvaraq-faktura chiqarishi shart, ular odatda elektron hisobvaraq-fakturalar axborot tizimida elektron shaklda rasmiylashtiriladi (SK 47-modda). Elektron hisobvaraq-fakturalar boʻyicha sotuvlar reyestri tekshiruvning asosi, lekin oʻz-oʻzidan isbot emas: hisobvaraq-fakturani haqiqiy yetkazib berishsiz ham chiqarish mumkin.

Ikkinchi kontur — chakana va naqdsiz kassa. Sotuvchi kassa chekini yoki belgilangan shakldagi boshqa hujjatni bergan boʻlsa, hisobvaraq-faktura chiqarish talab etilmaydi (SK 47-modda). Chakana savdo va aholiga xizmat koʻrsatishda nazorat-kassa texnikasining fiskal maʼlumotlari, terminal va ekvayring hisobotlarini hisob bilan solishtiring.

Uchinchi kontur — bank. Tekshiruv davridagi barcha hisobvaraqlar boʻyicha koʻchirmalar xaridorlardan haqiqatda qancha pul kelganini koʻrsatadi. Koʻchirmalarni bankdan toʻgʻridan-toʻgʻri yoki konsultant ishtirokida internet-bank orqali oling, sotuvchi tayyorlagan fayllarni emas.

• 24–36 oy uchun xaridorlar kesimida sotuvlar reyestri va chiqarilgan elektron hisobvaraq-fakturalar;
• nazorat-kassa texnikasining fiskal maʼlumotlari, terminal va toʻlov tizimlari hisobotlari;
• barcha hisobvaraqlar, shu jumladan valyuta hisobvaraqlari boʻyicha bank koʻchirmalari;
• eng yirik xaridorlar boʻyicha shartnomalar, dalolatnomalar va yuk xatlari;
• debitorlar bilan solishtirma dalolatnomalar va olingan avanslar tafsiloti.

1-qadam. Elektron hisobvaraq-fakturani hisob bilan solishtiring va aylanma sanasini tekshiring

Avval buxgalteriya hisobidagi daromadni oylar kesimida sotuvlar reyestridagi summalar bilan solishtiring. Tafovutlar tuzatishlar, qaytarishlar va storno bilan izohlanadi — har biri boʻyicha tafsilot soʻrang. Tuzatilgan va qoʻshimcha hisobvaraq-fakturalarni alohida oʻrganing: realizatsiya qilinayotgan tovarlar (xizmatlar) qiymati, shu jumladan narx oʻzgarganda yoki yetkazilgan miqdor aniqlashtirilganda sotuvchi xaridorga qoʻshimcha yoki tuzatilgan hisobvaraq-faktura chiqarishi shart (SK 47-modda), shuning uchun davr oxiridagi tuzatishlar “dumi” savol tugʻdiradi.

Keyin sanani tekshiring. QQS uchun tovarlarni realizatsiya qilish aylanmasi sanasi — taʼminotchi hisobvaraq-faktura chiqargan sana yoki, agar u oldinroq boʻlsa, tovarlarni joʻnatish (topshirish) sanasi; xizmatlar boʻyicha — hisobvaraq-faktura yoki xizmat koʻrsatilganini tasdiqlovchi boshqa hujjat rasmiylashtirilgan (imzolangan) sana (SK 242-modda). Doimiy asosda yetkazib berishda, masalan aloqa yoki kommunal xizmatlarda, aylanma sanasi tovarlar yetkazilgan (xizmatlar koʻrsatilgan) kalendar oyning oxirgi kuni hisoblanadi (SK 242-modda).

Amaliy usul — hisobot davrlarining oxirgi va birinchi 10–15 kunlari boʻyicha tanlama tekshiruv. Agar yirik hisobvaraq-fakturalar yil oxirgi kunlarida chiqarilgan boʻlsa-yu, joʻnatish hujjatlari va tovar harakati boʻlmasa, daromad biznesni baholash sanasiga “tortib qoʻyilgan” boʻlishi mumkin.

2-qadam. Daromadni tan olish shartlarini 2-BHMS boʻyicha tekshiring

Buxgalteriya hisobida tan olish soliq aylanma sanasi bilan mos kelmaydi. Tovarlarni sotishda “Asosiy xoʻjalik faoliyatidan daromadlar” 2-BHMS egalik qilishning xatar va afzalliklarining katta qismi xaridorga oʻtishini hamda bitimdan iqtisodiy naf olish ehtimoli mavjudligini talab qiladi (16-band). Asosiy xoʻjalik faoliyatidan daromad faqat operatsiya bilan bogʻliq iqtisodiy naf tashkilot tomonidan olinadigan taqdirdagina tan olinadi; undirish aniq boʻlmasa, qaytarilmagan summa avval tan olingan daromad miqdorining oʻzgartirilishi sifatida emas, balki xarajat sifatida tan olinadi (17-band).

Xizmat koʻrsatish va ishlar boʻyicha bitim natijasini ishonchli baholash imkoni boʻlmasa, daromad faqat qoplanadigan amalga oshirilgan xarajatlar summasida tan olinadi (22-band). Bu uzoq muddatli shartnomalar tuzadigan qurilish, IT va konsalting kompaniyalari uchun muhim: sotuvchi bajarilish bosqichini qanday aniqlagani va u dalolatnomalar bilan tasdiqlanganini tekshiring.

Avanslarni alohida toping. Oraliq toʻlovlar hamda xaridorlardan olingan avanslar qiymati daromad sifatida tan olinmaydi (21-band). Shartnomalarda oldindan toʻlov nazarda tutilgan boʻlsa-yu, avanslar qoldigʻi boʻlmasa, avans joʻnatishdan oldin “daromadga aylantirilgan” boʻlishi mumkin.

Barter ham daromad keltirishi mumkin: tovarlarni tovarlar yoki xizmatlarga almashtirish daromad keltiradigan bitim sifatida qaraladi (14-band). Qarshi yetkazib berishlar roʻyxatini soʻrang va ular joriy narxlarda baholanganiga ishonch hosil qiling.

3-qadam. Daromadni pul bilan moslang

Asosiy tekshiruv — daromad va tushumlar balansi. Davr uchun kutilayotgan tushumlar QQS bilan daromadga teng, undan debitor qarz oʻsishi ayriladi va olingan avanslar oʻsishi qoʻshiladi. Hisobvaraqlarga haqiqiy tushum sezilarli kam boʻlsa, daromadning bir qismi pul bilan tasdiqlanmagan.

Soʻng eng yirik xaridorlarni tanlab, hisob-kitoblarni toʻgʻridan-toʻgʻri tasdiqlang: qoldiqlarni tasdiqlash soʻrovlari va solishtirma dalolatnomalar. Uchinchi tomon javobi eng ishonchli dalil turlaridan biridir. Xaridor javob bermasa, shartnomadagi manzilda mavjud boʻlmasa yoki sotuvchi bilan bogʻliq boʻlsa, bu alohida xavf (bogʻliq tomonlarni tekshirishga qarang).

Solishtirish namunasi (shartli raqamlar)

Namuna haqiqiy kompaniyaga aloqador boʻlmagan shartli raqamlarda berilgan. Elektron hisobvaraq-fakturalar reyestri boʻyicha chorak daromadi — 1 200 mln soʻm. Solishtirma dalolatnomalarga koʻra debitor qarz 250 mln ga, olingan avanslar 100 mln ga oʻsgan. Kutilayotgan tushum: 1 200 − 250 + 100 = 1 050 mln. Bank koʻchirmalari va kassa boʻyicha chorakda 900 mln tushgan.

Izohlanmagan tafovut — 150 mln. Mumkin sabablar: hisobvaraq-fakturalarning bir qismi haqiqiy joʻnatishsiz chiqarilgan, debitor qarz aslida kattaroq va qisman umidsiz, toʻlov tekshirilayotgan hisobvaraqlardan chetda oʻtgan yoki qaytarishlar aks ettirilmagan. Har bir versiya hujjatlar bilan tekshiriladi, tafovut hajmi esa narx muhokamasiga yoki sotuvchi kafolatlariga kiradi.

Daromad oshirib koʻrsatilishining qizil bayroqlari va oqibatlar

Birinchi navbatda eʼtibor beriladigan belgilar: xaridlar, xodimlar va logistika oʻsmasdan daromad oʻsishi; davr oxirida elektron hisobvaraq-fakturalar keskin koʻpayishi; bir yoki bir nechta xaridorning katta ulushi va ularning sotuvchi bilan bogʻliqligi; daromaddan tezroq oʻsayotgan debitor qarz; keyingi davr boshida koʻp storno va tuzatilgan hisobvaraq-fakturalar.

Tekshiruvning soliq tomoni ham bor. Soliq bazasini yashirish (kamaytirish) uchun yashirilgan (kamaytirilgan) soliq bazasi summasining yigirma foizi miqdorida jarima belgilangan, shu summadan soliqlar ham hisoblanadi (SK 223-modda). Yashirishga, jumladan, daromadni hisobotdan keyingi davrga oʻtkazish kiradi. Ulush xaridori uchun bu meros boʻlib oʻtadigan xavf, shuning uchun solishtirish natijalarini due diligenceʼning soliq bloki bilan bogʻlash kerak.

Daromadni oshirib koʻrsatish teskari tomonga ham taʼsir qiladi: bitim narxini shishiradi, oshirilgan narxni esa xaridor toʻlashiga toʻgʻri keladi. Auditorning kasbiy skeptitsizmi aynan boshqa toʻplangan dalillarga zid dalillarga eʼtibor berishni nazarda tutadi (XAS 200): elektron hisobvaraq-faktura va bank oʻrtasidagi tafovut klassik misol.