Zargarlik ishlab chiqarish va savdosi auditi: qimmatbaho metallar va inventarizatsiya

Ikki oʻlchovli hisob: massa, sinov va qiymat

Qonun qimmatbaho metallarni hisobga olish va saqlashni nomi (turi), massasi (gramm hisobida) hamda sifati (sinov yoki tarkibi) boʻyicha tashkil etishni talab qiladi. Sinov — qotishmaning ming ogʻirlik birligidagi kimyoviy toza metall ogʻirlik birliklarining miqdoridir. Demak, 585 sinovli 10 gramm oltin va 750 sinovli 10 gramm oltin turli zaxiralardir va «shunchaki gramm hisobida» yuritish yetarli emas.

Auditor uch qatlam maʼlumotni solishtiradi: natural hisob (tur, sinov va massa boʻyicha kartochkalar va qaydnomalar), buxgalteriya hisobi (zaxira schyotlaridagi qiymat) va haqiqiy mavjudlik. Kartochkadagi ogʻirlik bilan qayta sanashdagi ogʻirlik oʻrtasidagi farq — muammoning birinchi belgisi.

• hisobot sanasiga metall qoldiqlarining tur va sinovlar boʻyicha qaydnomalari;
• metall, qoʻyma toshlar va yarim tayyor mahsulotlarning kirim-chiqim hujjatlari;
• yoʻqotish va kuyib ketish dalolatnomalari, texnologiyadagi yoʻqotish normalari;
• qimmatbaho metallar bilan ishlar boʻyicha texnik hujjatlar.

Hisobni kim va qanday yuritishi kerak

Davlat ulushi boʻlmagan (yoki 50 foizdan kam boʻlgan) yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlar uchun qonun hisobga olish va saqlashni qimmatbaho metallar va toshlar bilan ishlarni olib borish boʻyicha mustaqil ishlab chiqilgan texnik hujjatlar asosida amalga oshirishni nazarda tutadi. Auditor bu hujjatni kompaniyaning ichki standarti sifatida oʻqiydi: unda tarozida tortish, sexga berish va qaytarish tartibi yozilgan boʻlsa, amalda unga rioya qilinishini tekshiradi.

Qimmatbaho metallar va toshlar bilan ishlar xabarnoma tartibida bajariladi — xabarnoma mavjudligi ish boshida tekshiriladi, bu qonunchilik talablariga rioya qilishni koʻrib chiqishga kiradi.

Buyumlar qoldigʻi, sinov va tamgʻa

Oltin buyumlar uchun sinovning quyi chegarasi — 375, kumush uchun — 800, platina uchun — 850, palladiy uchun — 500 (qonunning 36-moddasi). Oʻzbekistonda ishlab chiqarilgan buyumlarni sotish faqat ularda ishlab chiqaruvchining shaxsiy tamgʻasi va belgilangan namunadagi sinov belgisi izi yoki davlat probirlash tamgʻasi izi mavjud boʻlgandagina mumkin. Koʻrsatilgan sinovning haqiqiyligi uchun ishlab chiqaruvchi javob beradi.

Doʻkonda sotuvga qoʻyilgan buyumlarda nomi, metall turi, sinovi, qoʻyma toshlar tavsifi va chakana narxi koʻrsatilgan plombalangan yorliqlar boʻlishi kerak. Audit vaqtida yorliqlar hisob kartochkalari bilan tanlab solishtiriladi: sinov yorliqda, kartochkada va buxgalteriya hisobida bir xil boʻlishi lozim.

• vitrina va seyfdagi buyumlardan tanlanma olib, yorliq va tamgʻalarni tekshirish;
• kartochkalar va buyumlardagi sinovlarni solishtirish;
• tamgʻasiz yoki ruxsat etilganidan past sinovli buyumlar yoʻqligini tekshirish;
• buyumlar ogʻirligini hisobdagi ogʻirlik bilan solishtirish.

Buyurtmachi metalli, parcha va chiqindilar

Eng xavfli hudud — sexda kompaniyaga emas, buyurtmachiga tegishli metall va teskari oqim — parcha hamda chiqindilar. Qonun parcha va chiqindilarni ular hosil boʻlgan yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlarning mulki yoki operativ boshqaruvida deb belgilaydi, ularni yigʻish va hisobga olishni majburiy qiladi. Parchani oʻz ishlab chiqarishida qayta ishlash yoki bunga haqli tashkilotlarga qayta ishlashga topshirish mumkin.

Auditor shartnoma va birlamchi hujjatlar boʻyicha kompaniyada kimning metalli turganini, nima qabul qilingani va buyurtmachiga qaytarilganini, kuyib ketish qanday hisobdan chiqarilgani va parcha qayerga ketganini tekshiradi. Oʻz metallidan ajratilmagan buyurtmachi zaxirasi — nomuvofiqliklarning tez-tez uchraydigan sababi: u umumiy qoldiqda yoʻqolib ketmasdan, alohida hisobga olinishi kerak.

• qayta ishlash shartnomalari va metallni qabul qilish-topshirish dalolatnomalari;
• buyurtmachi metalidan foydalanish hisobotlari;
• parcha va chiqindilarni yigʻish hamda topshirish jurnali;
• kuyib ketishni hisoblash va normalar bilan solishtirish.

Inventarizatsiya va auditor ishi

Agar zaxiralar hisobot uchun muhim boʻlsa, xalqaro ISA 501 standarti inventarizatsiyada qatnashishni, bu amaliy jihatdan mumkin boʻlsa, talab qiladi: rahbariyat koʻrsatmalarini baholash, qayta sanashni kuzatish va tanlab qayta sanashni tekshirish. Zargarlik kompaniyasi uchun bu tortishda ishtirok etish demakdir: auditor tarozilar kalibrovkasi, plombalash va sinovlar boʻyicha alohida sanashni kuzatadi.

Sinov va toshlar sifatini auditorning oʻzi, odatda, baholamaydi. ISA 620 ga koʻra, yetarli audit dalillarini olish uchun buxgalteriya hisobi va auditdan tashqari bilim kerak boʻlsa, auditor oʻz ekspertini jalb etish-etmaslikni hal qiladi. Zargarlik ishida bu ekspert-baholovchi yoki laboratoriyadir.

• inventarizatsiya jadvali va tortish boʻyicha koʻrsatmalarni tayyorlash;
• qayta sanash vaqtida omborlar va seyflarni muhrlash;
• sanash natijalarini tur va sinovlar boʻyicha rasmiylashtirish;
• aniqlangan ortiqcha va kamomadlarni hisobda aks ettirish hamda yozma izohlash.

Tipik xatolar va nomuvofiqlik namunasi

Shartli misol (raqamlar oʻquv uchun): kartochkalar boʻyicha 585 sinovli oltin qoldigʻi — 1 200 g, qayta sanashda — 1 188 g. 12 g farq kuyib ketish, tortish xatosi yoki metallning sinovlar orasida koʻchirilishi boʻlishi mumkin. Auditor kuyib ketish dalolatnomalarini soʻraydi va normalar bilan solishtiradi; normalar yoʻq yoki oshib ketgan boʻlsa, farq izohlarda aks ettiriladi va hisob ishonchliligi baholashiga taʼsir qiladi.

Qimmatbaho metallar toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlik uchun qonun belgilangan tartibda javobgarlikni nazarda tutadi — maʼmuriy va jinoyat qonunchiligi boʻyicha. Shuning uchun hisob va tamgʻalashdagi xatolarni tekshiruvlargacha bartaraf etish muhim.

• sinovlarga ajratmasdan faqat «gramm»da yuritilgan hisob;
• buyurtmachi metalli oʻzinikiga aralashib ketgan;
• kuyib ketish dalolatnomalari yoʻq yoki normalar tasdiqlanmagan;
• yorliqlar kartochkalarga mos kelmaydi;
• topshirilgan parcha boʻyicha hujjatlar yoʻq.