Yongʻin, avariya yoki oʻgʻirlikdan keyingi audit: zararni tasdiqlash, hisobdan chiqarish va sugʻurta qoplamasi

1-qadam. Hodisani qayd etish va inventarizatsiya oʻtkazish

Birinchi vazifa — yoʻqolgan narsani omon qolganidan ajratish. «Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonun hisob va hisobot maʼlumotlarining ishonchliligini aktivlar va majburiyatlarni majburiy inventarizatsiya qilish bilan bogʻlaydi (16-modda), uni oʻtkazish tartibini esa «Inventarizatsiyani tashkil etish va oʻtkazish» deb nomlangan 19-sonli BHMS belgilaydi.

Amalda bu hodisadan keyin inventarizatsiyani darhol, mol-mulk holatini hali tasdiqlash mumkin boʻlgan paytda oʻtkazish kerakligini bildiradi. Nimalarni yigʻish kerak:

• hodisa haqidagi davlat xizmatlarining dalolatnomalari va hujjatlari (yongʻin xizmati, ichki ishlar organlari, avariya xizmatlari) — tarkibi hodisaga bogʻliq;
• komissiya tuzish haqidagi buyruq va «yoʻq qilingan», «shikastlangan», «saqlanib qolgan» belgilari bilan inventarizatsiya roʻyxatlari;
• foto va video yozuvlar, koʻrik dalolatnomalari va shikastlanish darajasi haqidagi mutaxassis xulosalari;
• hisobdan koʻchirmalar: har bir obyektning boshlangʻich qiymati, toʻplangan amortizatsiya va qoldiq qiymati;
• sugʻurtachi bilan yozishmalar va sugʻurta hodisasi haqidagi ariza.

2-qadam. Yoʻqotish, shikastlanish va qadrsizlanishni ajratish

MHXS (IAS) 16 standarti uch narsani — aktivning qadrsizlanishi yoki yoʻqolishi, uchinchi shaxslardan kompensatsiya talabi va keyingi almashtiruvchi aktivni sotib olish yoki qurishni — alohida iqtisodiy hodisalar deb hisoblaydi va ularni alohida hisobga olishni talab qiladi (66-band). Bundan amaliy qoida kelib chiqadi: sugʻurtani zarar bilan «bitta raqamda» qoplamang, har bir hodisani alohida koʻrsating.

Toʻliq yoʻq qilingan obyekt uchun savol oddiy: uni ishlatish yoki chiqarishdan boshqa iqtisodiy naf kutilmaganda balans qiymati hisobdan chiqariladi (67-band), chiqib ketish natijasi esa foyda yoki zararda aks ettiriladi (68-band).

Shikastlangan, ammo ishlayotgan obyekt uchun baholash kerak. IAS 36 boʻyicha qadrsizlanish ehtimolining belgisi sifatida aktivning eskirganligi yoki jismoniy shikastlanganligi dalillari bevosita nomlangan (12-band), bunday belgilar bor-yoʻqligini esa tashkilot har bir hisobot davri oxirida baholashi shart (9-band). Belgi mavjud boʻlsa, qoplanadigan qiymat baholanadi va uning balans qiymatidan farqi qadrsizlanishdan zarar boʻladi.

3-qadam. Sugʻurtachiga talabni qachon tan olish

Bu yerda koʻpincha xato qilinadi: zarar hisobot davrida hisobdan chiqarilgan, sugʻurta esa «kutilmoqda» — va uni darhol daromad sifatida koʻrsatishadi. IAS 16 boʻyicha qadrsizlangan, yoʻqolgan yoki chiqib ketgan asosiy vositalar uchun uchinchi shaxslardan kompensatsiya u olinishi lozim boʻlib qolgan paytda foyda yoki zararga kiritiladi (65-band).

«Olinishi lozim» nimani anglatishini IAS 37 tushuntiradi. Shartli aktiv tan olinmaydi (31-band): hech qachon roʻyobga chiqmasligi mumkin boʻlgan daromadni tan olish notoʻgʻri boʻlardi. Ammo daromadning roʻyobga chiqishi amalda shubhasiz boʻlsa, bogʻliq aktiv endi shartli emas va uni tan olish oʻrinli (33-band). Iqtisodiy naf kelishi faqat ehtimol boʻlsa, aktiv izohlarda ochib beriladi (34-band), baho esa har bir hisobot sanasida qayta koʻrib chiqiladi (35-band).

Amalda auditor uchun mezonlar quyidagicha: hodisa sanasida sugʻurta polisi amalda boʻlgan; hodisa qoplanadigan xatarlarga kiradi; ariza oʻz vaqtida berilgan; yozma rad javobi yoki shartlar yoʻq; sugʻurtachi hodisani tan olganini yoki toʻlov miqdorini tasdiqlagan. Bular boʻlmaguncha talab ochib beriladi, ammo daromad sifatida aks ettirilmaydi. Tan olish chegarasi va qoplamalar hisobi alohida tahlilini MHXS boʻyicha sugʻurta qoplamasi haqidagi materialda berganmiz.

4-qadam. Hisobot sanasidan keyingi hodisa

Yongʻin hisobot sanasidan keyin, ammo hisobotni imzolashdan oldin yuz bergan boʻlsa, hisobot summalari tuzatilmaydi: hodisa tuzatuvchi emas (IAS 10, 10-band). Biroq axborot ochib beriladigan hodisalar misollari orasida hisobot davridan keyin yongʻin tufayli yirik ishlab chiqarish korxonasining yoʻq qilinishi bevosita nomlangan (22-band).

Hodisa balans sanasidan oldin yuz bergan, tasdiqlovchi hujjatlar — ekspertlar xulosasi, sugʻurtachi qarori — keyinroq olingan boʻlsa, ular hisobot sanasida mavjud shartlarni aniqlashtirishi mumkin. Tuzatuvchi hodisalar tan olingan summalarni oʻzgartirishni talab qiladi (8-band). Ikki holat oʻrtasidagi chegara hodisaning oʻz sanasi bilan belgilanadi, shuning uchun aniq sanali hodisa dalolatnomasi auditor uchun asosiy hujjat hisoblanadi.

Shartli raqamlardagi misol

Misol shartli va faqat mantiqni koʻrsatish uchun keltirilgan. Ombor dekabrda yonib ketdi; hisobda qoldiq qiymati 400 mln soʻm boʻlgan uskuna bor edi. Hisobotni imzolash sanasida sugʻurtachi arizani hali koʻrib chiqmoqda va yozma qaror qabul qilmagan.

Toʻgʻri tartib: 400 mln soʻmni chiqib ketish sifatida hisobdan chiqarish va zararni koʻrsatish; sugʻurtachiga talabni daromad sifatida tan olmaslik, iqtisodiy naf kelishi ehtimol boʻlsa, uni shartli aktiv sifatida ochib berish. Sugʻurtachi, masalan, 350 mln soʻm toʻlashni tasdiqlaganda, bu summa u olinishi lozim boʻlgan davrda alohida satrda tan olinadi — zarar bilan hisob-kitob qilib emas. Yangi uskunani sotib olish asosiy vositalarning umumiy qoidalari boʻyicha hisobga olinadi.

Odatiy xatolar

• inventarizatsiya kech yoki rasmiy oʻtkazilgan, «yoʻq qilingan / shikastlangan / saqlanib qolgan» ajratilmagan;
• sugʻurta toʻlov tasdiqlanmasdan oldin, ariza berilgan paytda daromad sifatida aks ettirilgan;
• zarar va sugʻurta qoplamasi ochib berilmasdan yagona sof raqamda koʻrsatilgan;
• shikastlangan, ammo ishlayotgan obyekt qadrsizlanishga tekshirilmagan, balki toʻliq hisobdan chiqarilgan yoki avvalgi qiymatda qoldirilgan;
• hodisa sanasi aniqlanmagan, shu sababli u tuzatuvchi yoki tuzatuvchi emasligi nomaʼlum;
• hisobdan chiqarish rasmiylashtirilmagani uchun hisobda jismonan endi yoʻq aktivlar qolib ketgan.