Auditda qiyosiy axborot (ISA 710): oʻtgan yil uchun kim javob beradi

Qiyosiy axborot nima va unga ikki yondashuv

Standart qiyosiy axborotni qoʻllaniladigan moliyaviy hisobot tizimi qoidalariga muvofiq taqdim etilgan bir yoki bir necha oʻtgan davr hisobotidagi summalar va oshkor qilishlar sifatida taʼriflaydi. Oddiy aytganda, bu balans, moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot va izohlardagi «oʻtgan yil» ustuni.

Keyin standart ikki yondashuvni ajratadi, qolgan hamma narsa tanlovga bogʻliq. Birinchisi — mos keluvchi koʻrsatkichlar (corresponding figures): oʻtgan davr joriy yil hisobotining ajralmas qismi sifatida kiradi va faqat joriy davr raqamlari bilan birga oʻqiladi. Ikkinchisi — qiyosiy moliyaviy hisobot (comparative financial statements): oʻtgan davr hisoboti taqqoslash uchun toʻliq, xuddi shunday tafsilot darajasida beriladi va agar tekshirilgan boʻlsa, auditor fikrida tilga olinadi.

Qaysi yondashuv qoʻllanishini auditor oʻz xohishiga koʻra belgilamaydi: u koʻpincha qonun yoki normativ hujjat bilan belgilanadi, lekin topshiriq shartlarida ham mustahkamlanishi mumkin. Shuning uchun kompaniyaning birinchi qadami — hisoboti oʻtgan davrni qanday taqdim etishini aniqlash va shartnomada qayd etish.

Asosiy farq: auditor fikri nimaga tegishli

«Oʻtgan yil uchun kim javob beradi» savoliga javob aynan shu yerda. Mos keluvchi koʻrsatkichlar uchun auditor fikri faqat joriy davrga tegishli. Qiyosiy hisobot uchun fikr hisobot taqdim etilgan har bir davrga tegishli.

Bundan amaliy xulosa kelib chiqadi. Mos keluvchi koʻrsatkichlarda auditor oʻtgan yil haqida alohida fikr bildirmaydi: uning fikri joriy davr hisobotining butunligi haqida, oʻtgan yil koʻrsatkichlari ham shunga kiradi, shuning uchun fikrda oʻtgan yilga havola yoʻq. Qiyosiy hisobotda auditor har bir davr boʻyicha fikr bildiradi, va turli yillar boʻyicha fikrlar farq qilishi mumkin — bu haqida quyida.

Auditor oʻtgan yil maʼlumotlari bilan nima qiladi

Yondashuvdan qatʼi nazar, auditorning maqsadi bitta: qiyosiy axborot barcha muhim jihatlari boʻyicha qoʻllaniladigan hisobot tizimi talablariga muvofiq taqdim etilganiga yetarli va tegishli dalillar olish. Buning uchun u talab etilgan qiyosiy axborot kiritilganmi va toʻgʻri tasniflanganmi, shuni aniqlaydi.

Standart ikki aniq tekshiruvni nomlaydi. Kompaniya ularni oldindan bilgani foydali, chunki tayyorgarlikda asosiy vaqt shunga ketadi:

• solishtirish: oʻtgan davr koʻrsatkichlari oʻtgan davrda taqdim etilgan summa va oshkor qilishlarga mos keladi yoki, oʻrinli boʻlsa, qayta hisoblangan;
• hisob siyosati: qiyosiy maʼlumotlarda aks etgan siyosat joriy davrdagi bilan mos, oʻzgargan boʻlsa — oʻzgarishlar toʻgʻri hisobga olingan, taqdim etilgan va oshkor qilingan.

Oʻtgan yil maʼlumotlarida xato topilsa

Auditor oʻtgan yilni toʻliq qayta tekshirmaydi, lekin signalni eʼtiborsiz qoldira olmaydi. Joriy audit davomida qiyosiy axborotda ehtimoliy muhim buzilish haqida bilib qolsa, u buzilish bor-yoʻqligini aniqlash uchun sharoitda zarur qoʻshimcha protseduralarni bajaradi. Oʻtgan hisobotni oʻzi tekshirgan boʻlsa, u keyingi voqealar boʻyicha ISA 560 talablariga ham amal qiladi.

Oʻtgan hisobot tuzatilgan boʻlsa, auditor qiyosiy maʼlumotlar tuzatilgan hisobotga mos kelishiga ishonch hosil qiladi. Bundan tashqari, u rahbariyatdan oʻtgan davrning muhim buzilishini tuzatish uchun qilingan har qanday qayta hisoblash boʻyicha yozma bayonot soʻraydi. Rahbariyat bunday bayonotni izohlardagi tushuntirish bilan birga oldindan tayyorlagani maʼqul.

Eng yoqimsiz variant — avval oʻzgartirilmagan fikr berilgan hisobotdagi buzilish, koʻrsatkichlar esa qayta hisoblanmagan va oshkor qilishlar qilinmagan. Unda auditor joriy davr hisoboti boʻyicha shartli yoki salbiy fikr bildiradi, mos keluvchi koʻrsatkichlar qismida oʻzgartirib. Koʻrsatkichlar qayta hisoblangan va oshkor qilishlar qilingan, oʻtgan hisobot esa tuzatilmagan boʻlsa, xulosaga holatni tavsiflovchi va oshkor qilishlarga havola qiluvchi urgʻu beruvchi band kiritilishi mumkin. Kompaniya uchun xulosa: tuzatib, ochiq oshkor qilgan arzonroq.

Mos keluvchi koʻrsatkichlar: xulosadagi ifodalar

Umumiy qoida: mos keluvchi koʻrsatkichlar taqdim etilsa, auditor fikri ularga havola qilmaydi. Standart bu qoidadan uchta istisno qiladi, ularni farqlash muhim.

Birinchisi: oʻtgan davr xulosasida shartli fikr, salbiy fikr yoki fikr bildirishdan voz kechish boʻlgan va uni keltirib chiqargan masala hal etilmagan. Unda auditor joriy davr boʻyicha ham fikrni oʻzgartiradi. Fikrni oʻzgartirish asosi bandida u yo joriy masalaning joriy koʻrsatkichlarga taʼsiri muhim boʻlsa ikkala davr raqamlariga havola qiladi, yo fikr hal etilmagan masalaning koʻrsatkichlar taqqoslanuvchanligiga taʼsiri tufayli oʻzgartirilganini tushuntiradi. Masala hal etilgan va toʻgʻri hisobga olingan yoki oshkor qilingan boʻlsa, joriy davr fikrida avvalgi oʻzgarishga havola qilish shart emas.

Ikkinchisi: oʻtgan davrni oldingi auditor tekshirgan. Qonun uning xulosasiga havola qilishni taqiqlamasa va yangi auditor shunday qilishga qaror qilsa, «Boshqa masalalar» bandida u uch narsani koʻrsatadi: oʻtgan davr hisoboti oldingi auditor tomonidan tekshirilgan, fikr turi, fikr oʻzgartirilgan boʻlsa — sabablari, hamda uning xulosasi sanasi.

Uchinchisi: oʻtgan davr tekshirilmagan. Unda «Boshqa masalalar» bandida mos keluvchi koʻrsatkichlar tekshirilmagani koʻrsatiladi. Bu auditorni kirish qoldiqlarida joriy davr hisobotiga muhim taʼsir qiluvchi buzilishlar yoʻqligiga yetarli dalillar olish majburiyatidan ozod qilmaydi — standart bu yerda ISA 510ga toʻgʻridan-toʻgʻri yuboradi.

Qiyosiy hisobot: har bir davr boʻyicha fikr

Oʻtgan davr toʻliq qiyosiy hisobot sifatida taqdim etilsa, auditor fikri fikr bildirilayotgan har bir davrga havola qiladi. Shuning uchun bitta xulosada bir yil boʻyicha shartli fikr, urgʻu beruvchi band yoki fikr bildirishdan voz kechish, boshqasi boʻyicha esa boshqacha fikr boʻlishi mumkin. Bunda rahbariyatning yozma bayonotlari fikrda koʻrsatilgan barcha davrlar uchun soʻraladi, chunki rahbariyat oʻtgan davr boʻyicha avvalgi bayonotlar oʻrinli ekanini tasdiqlashi kerak.

Joriy yilni tekshirish davomida auditor oʻtgan hisobot haqida avval bildirganidan boshqacha fikrga kelsa, u «Boshqa masalalar» bandida boshqacha fikrning muhim sabablarini oshkor qiladi.

Alohida holat — oldingi auditor. Yangi auditor joriy davr haqidagi fikrdan tashqari «Boshqa masalalar» bandida mos keluvchi koʻrsatkichlardagi kabi narsalarni (kim tekshirgan, fikr turi, sana) koʻrsatadi, oldingi auditor xulosasi hisobot bilan birga qayta berilsa, bundan mustasno. Oʻtgan davr hisoboti tekshirilmagan boʻlsa, bu bandda qiyosiy hisobot tekshirilmagani yoziladi, kirish qoldiqlari boʻyicha majburiyat saqlanib qoladi.

Agar yangi auditor oldingi auditor oʻzgartirilmagan fikr bergan oʻtgan hisobotda muhim buzilish borligi xulosasiga kelsa, u bu haqda rahbariyatga, va agar boshqaruvga masʼul barcha shaxslar boshqaruvda ishtirok etmasa, shu shaxslarga xabar beradi va oldingi auditorni xabardor qilishni soʻraydi. Hisobot tuzatilgan va oldingi auditor yangi xulosa berishga rozi boʻlsa, yangi auditor faqat joriy davr boʻyicha xulosa beradi. Eslab qoling: oldingi auditor xulosani qayta bera olmasligi yoki xohlamasligi mumkin, bu «Boshqa masalalar» bandida aks ettiriladi.

ISA 710 va ISA 510: chegara qayerda

Ikki standart juftlikda ishlaydi, lekin turli savollarga javob beradi. ISA 510 — davr boshidagi qoldiqlar haqida: ular yil oxiri balansiga oʻtadi va auditor ularda muhim buzilishlar yoʻqligiga ishonch hosil qilishi shart. ISA 710 — hisobotdagi taqqoslanuvchi maʼlumotlar va bu xulosada qanday aks etishi haqida. ISA 710ning oʻzi aytadiki, oʻtgan davrni oldingi auditor tekshirgan yoki tekshirilmagan boʻlsa, kirish qoldiqlari haqidagi ISA 510 talablari qoʻshimcha qoʻllanadi.

Auditdan oldin kompaniya uchun amaliy roʻyxat:

• oʻtgan davr hisoboti qanday taqdim etilishini — mos keluvchi koʻrsatkichlar bilan yoki toʻliq qiyosiy hisobot bilan — aniqlang va shartnomada mustahkamlang;
• «oʻtgan yil» ustunini topshirilgan va tekshirilgan hisobot bilan solishtiring, har qanday farq boʻyicha tushuntirishlar tayyorlang;
• oʻtgan yilni qayta hisoblagan boʻlsangiz, buni izohlarda oshkor qiling va qayta hisoblash boʻyicha rahbariyatning yozma bayonotini tayyorlang;
• hisob siyosati oʻzgargan boʻlsa, oʻzgarish tavsifini va uning ikkala davr koʻrsatkichlariga taʼsirini tayyorlang;
• yangi auditorga avvalgi xulosani bering va, imkon boʻlsa, oldingi auditor ish hujjatlariga kirishni tashkil qiling.