Umumlashtirilgan moliyaviy hisobot va unga xulosa (ISA 810)

Umumlashtirilgan hisobot nima va u nima emas

ISA 810 boʻyicha umumlashtirilgan hisobot — toʻliq hisobotdan olingan, ammo undan kamroq tafsilotga ega tarixiy moliyaviy axborot. Shu bilan birga u davr uchun aktivlar, majburiyatlar yoki ularning oʻzgarishlarining tuzilgan koʻrinishi boʻlib qoladi. Yaʼni bu taqdimot uchun «qulay raqamlar»ning ixtiyoriy yigʻindisi emas, balki allaqachon auditdan oʻtgan shakllarning qisqartirilgan varianti boʻlib, uni toʻliq hisobotgacha kuzatib borish mumkin.

Odatdagi misollar: yillik hisobot uchun qisqartirilgan balans va moliyaviy natijalar hisoboti, investorlar taqdimotidagi asosiy koʻrsatkichlar, press-relizdagi parchalar. Agar materialda hisobot shakllarining tuzilmasiz faqat alohida koʻrsatkichlar boʻlsa (masalan, «tushum oshdi», «sof foyda shuncha»), bu standart maʼnosidagi umumlashtirilgan hisobot boʻlishi shart emas; material ISA 810 doirasiga kiradimi-yoʻqmi, nashrdan keyin emas, ishni boshlashdan oldin hal qilinishi kerak.

Yana bir muhim jihat: taʼrifning oʻziga koʻra standart bir xil auditor XASga muvofiq auditdan oʻtkazgan moliyaviy hisobotdan olingan hisobot haqida gapiradi. Auditor audit doirasida tekshirmagan raqamlarni alohida «tasdiqlash» bu topshiriq hisoblanmaydi.

Topshiriqni qabul qilish shartlari

Umumlashtirilgan hisobot boʻyicha topshiriq mustaqil tekshiruv emas, balki auditga qoʻshimcha. Standart uni qabul qilishni aniq cheklaydi: auditor bunday topshiriqni faqat umumlashtirilgan hisobot olingan toʻliq hisobotni XASga muvofiq oʻzi audit qilayotgan boʻlsagina qabul qiladi. Auditda olingan bilimlar qisqa variant boʻyicha xulosalar uchun asos boʻladi.

Topshiriqni qabul qilishdan oldin auditor rahbariyat umumlashtirilgan hisobotni tayyorlashda qoʻllaydigan mezonlar maqbulligini aniqlaydi va rahbariyatdan javobgarlikni tan olganligi haqida tasdiq oladi. Kelishilishi kerak boʻlgan narsalardan amalda uchtasi muhim:

• rahbariyat umumlashtirilgan hisobotni tanlangan mezonlar boʻyicha tayyorlash uchun javobgar;
• rahbariyat umumlashtirilgan hisobot foydalanuvchilari uchun toʻliq auditdan oʻtgan hisobotga ortiqcha qiyinchiliksiz kirishni taʼminlaydi;
• rahbariyat auditor hisobotini umumlashtirilgan hisobot eʼlon qilingan va auditor u boʻyicha hisobot bergani koʻrsatilgan har qanday hujjatga kiritadi (6(b)(iii)-band).

Auditor qanday protseduralarni bajaradi

Amalda bu qisqa shaklning har bir qatorini toʻliq shakldagi qatorga bogʻlay olish kerakligini bildiradi. Agar moddalarni jamlasangiz (masalan, zaxiralarning bir necha turini birlashtirsangiz), ishchi jadvalda jamlash yoʻli tushuntirilgan boʻlishi lozim.

ISA 810 boʻyicha protseduralar (8-band) qayta audit emas, balki qisqartirilgan variantning toʻliq variantga mosligini tekshirishdir. Auditor, xususan, quyidagilarni baholaydi:

• hisobotning qisqartirilgan xarakteri ochib berilganmi va u olingan auditdan oʻtgan hisobot koʻrsatilganmi (8(a)-band);
• qoʻllangan mezonlar ochib berilganmi va hisobot ular boʻyicha tayyorlanganmi;
• koʻrsatkichlar auditdan oʻtgan hisobot bilan mos keladimi yoki undan qayta hisoblanadimi (8(d)-band);
• hisobotning maqsadini hisobga olganda, u chalgʻitmasligi uchun axborot yetarlimi va jamlash darajasi maqbulmi;
• foydalanuvchilar uchun toʻliq auditdan oʻtgan hisobot mavjudmi yoki uni qayerda va kimdan olish mumkinligi koʻrsatilganmi.

Auditor qanday fikr bildiradi

Xulosa ijobiy boʻlsa, fikr ikki usuldan biri bilan shakllantiriladi (9-band): umumlashtirilgan hisobot qoʻllangan mezonlar boʻyicha auditdan oʻtgan hisobotga barcha muhim jihatlarda mos keladi yoki uning ishonchli qisqacha bayoni hisoblanadi. Variantlar orasidagi tanlov yurisdiksiyadagi amaliyotga bogʻliq boʻlishi mumkin.

Toʻliq xulosadan tamoyiliy farqi shundaki, auditor hisobotning oʻzini emas, balki qisqa variant allaqachon auditdan oʻtganini toʻgʻri aks ettirishini tasdiqlaydi. Shuning uchun hisobotda umumlashtirilgan hisobot auditdan oʻtgan hisobot tayyorlangan baza talab qiladigan barcha ochib berishlarni oʻz ichiga olmasligi va uni oʻqish auditdan oʻtgan hisobotni oʻqishni almashtirmasligi albatta koʻrsatiladi.

Hisobotda shuningdek: auditdan oʻtgan hisobot boʻyicha xulosaga havola va uning sanasi, rahbariyat javobgarligi, auditor javobgarligi, auditorning imzosi, sanasi va manzili koʻrsatiladi. Umumlashtirilgan hisobot boʻyicha hisobot sanasi auditorlik xulosasi sanasidan keyin boʻlsa, unda auditorlik xulosasi sanasidan keyingi voqealar aks ettirilmagani qayd etiladi. Hisobot sanasining oʻzi auditdan oʻtgan hisobot boʻyicha xulosa sanasidan oldin boʻlishi mumkin emas.

Asosiy xulosada izohlar boʻlgan boʻlsa

Asosiy xulosadagi modifikatsiyalar qisqa variant boʻyicha hisobotga ham oʻtadi. Agar xulosada shartli fikr, tushuntiruvchi band yoki «boshqa masalalar» bandi boʻlib, qisqa variant auditdan oʻtgan hisobotga mos kelsa, umumlashtirilgan hisobot boʻyicha hisobot bu elementlarni eslatib, ularning qisqa variantga taʼsirini tavsiflashi kerak.

Auditdan oʻtgan hisobot boʻyicha salbiy fikr bildirilgan yoki fikr bildirishdan voz kechilgan boʻlsa, auditor umumlashtirilgan hisobot boʻyicha hisobotda asosni tavsiflaydi va bunday vaziyatda umumlashtirilgan hisobot boʻyicha fikr bildirish nomaqbul ekanini koʻrsatadi. Kompaniya uchun bu shuni anglatadi: bu holda «auditor tekshirgan» degan havolali qisqa variantni eʼlon qilib boʻlmaydi.

Agar umumlashtirilgan hisobot auditdan oʻtgan hisobotga mos kelmasa yoki uning ishonchli qisqacha bayoni boʻlmasa, rahbariyat esa zarur oʻzgartirishlar kiritishga rozi boʻlmasa, auditor u boʻyicha salbiy fikr bildiradi.

Kompaniya uchun harakatlar tartibi

Agar auditorga havola bilan qisqartirilgan hisobotni eʼlon qilish rejalashtirilsa, quyidagi tartibda harakat qilish maqsadga muvofiq:

• eʼlon maqsadi va shakllar tarkibini oldindan aniqlash: nimani va kim uchun qisqartirayotganingiz;
• umumlashtirilgan hisobotni yozma mustahkamlangan mezonlar boʻyicha tayyorlash va jamlash izohlarini saqlash;
• auditor bilan umumlashtirilgan hisobot boʻyicha alohida topshiriq imzolash — u oddiy auditga avtomatik kirmaydi;
• toʻliq auditdan oʻtgan hisobotga kirishni taʼminlash yoki uni qayerdan olish mumkinligini koʻrsatish;
• qisqartirilgan hisobotni auditor hisoboti oʻrniga emas, u bilan birga eʼlon qilish;
• auditdan oʻtmagan qoʻshimcha axborotni (prognozlar, KPI, izohlar) umumlashtirilgan hisobotdan aniq ajratish — aks holda auditor taqdimotni oʻzgartirishni soʻrashi yoki hisobotida bu axborot uning hisobotiga kirmasligini koʻrsatishi shart (23-band).

Eʼlon qilishdagi odatiy xatolar

Eng koʻp uchraydigan xato — «audit qilingan» soʻzlari bilan qisqa jadvalni shu jadval boʻyicha auditor hisobotisiz joylashtirish. Standart shuni nazarda tutadiki, auditor bunday niyatdan xabar topsa, rahbariyatdan oʻz hisobotini hujjatga kiritishni soʻraydi, rad etilsa esa uning nomi umumlashtirilgan hisobotga nisbatan noqonuniy ishlatilmasligi uchun choralar koʻradi (25-band).

Ikkinchi xato — raqamlar nomuvofiqligi: qisqa shaklda toʻliq hisobot boʻyicha qayta tiklab boʻlmaydigan yaxlitlashlar, qayta hisoblashlar yoki boshqacha guruhlash. Uchinchisi — bu qisqartirilgan variant ekani va toʻliq variantni qayerdan topish mumkinligi koʻrsatilmagani. Toʻrtinchisi — auditdan oʻtgan raqamlarni auditdan oʻtmagan izohlar bilan koʻzga koʻrinadigan chegarasiz aralashtirish.