Xorijiy investitsiyali korxonalar auditi: talablar va xususiyatlar

Kapital xorijiy boʻlsa, audit majburiymi

«Auditorlik faoliyati toʻgʻrisida»gi Qonun (OʻRQ-677) ning 35-moddasi har yili majburiy tekshiruvdan oʻtadigan tashkilotlarni sanab oʻtadi. Bu roʻyxatda «xorijiy investitsiyali korxonalar» alohida toifasi yoʻq. Demak, majburiyat umumiy asoslarda yuzaga keladi, taʼsischi norezident boʻlgani uchun emas.

Xorijiy kompaniyalar koʻpincha ikki asosdan biri boʻyicha majburiy auditga tushadi. Birinchisi — tashkiliy-huquqiy shakl: aksiyadorlik jamiyatlari hajmidan qatʼiy nazar har yili tekshiriladi. Ikkinchisi — tijorat tashkilotlari uchun hajm mezonlari: hisobot yili yakunlari boʻyicha uch shartdan ikkitasi — aktivlar, tushum yoki xodimlar soni belgilangan chegaradan yuqori boʻlsa, audit majburiy.

Shartli misol (sonlar tasvir uchun oʻylab topilgan). Savdo xoldingining shoʻba kompaniyasida aktivlar chegaradan yuqori, tushum chegaradan yuqori, xodimlar 60 nafar. Uch shartdan ikkitasi (aktivlar va tushum) bajarilgan, shuning uchun xodimlar soni boʻyicha chegaraga yetmagan boʻlsa ham audit majburiy. Agar faqat tushum chegaradan yuqori boʻlsa, hajm mezonlari boʻyicha majburiyat yuzaga kelmasdi — biroq bosh ofis baribir guruh doirasida tekshiruvni talab qilishi mumkin va bu qonunga emas, shartnomaga oid masala.

Bosh ofis nimani kutadi

Ona tashkilotning talablari — guruh ichidagi qoidalar, Oʻzbekiston qonuni normalari emas. Odatda ular toʻrt narsaga keladi: guruhning yagona hisob siyosati, konsolidatsiya valyutasi va formatidagi hisobot, mahalliy muddatdan qisqaroq topshirish jadvali va guruh auditorining ish hujjatlariga kirish huquqi.

Qonun bunday tartibda ishlashga toʻsqinlik qilmaydi: buxgalteriya hisobi subyektlari moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarini (MHXS) qoʻllashi mumkin, ular boʻyicha tuziladigan hisobotga qoʻyiladigan talablarni esa MHXS oʻzi belgilaydi. Amaliy xulosa: BHMS boʻyicha mahalliy paket va guruh paketi — ikki alohida toʻplam, ularni oʻzaro solishtirib turish kerak.

• bosh ofisdan guruh hisobotiga oid yoʻriqnomani oldindan soʻrang: shakllar, muddatlar, muhimlik chegaralari, bogʻliq tomonlar roʻyxati;
• taqdimot valyutasini kelishing — standartlar istalgan taqdimot valyutasiga ruxsat beradi, ammo u butun toʻplam uchun yagona boʻlishi kerak;
• mahalliy paket toʻliq audit qilinadimi yoki konsolidatsiya maqsadlari uchun protseduralar yetarlimi, aniqlang;
• savollar bir necha kishi orqali yurmasligi uchun guruh auditori bilan aloqaga masʼul shaxsni tayinlang.

MHXS paketi va mahalliy hisobot: ishni ikki marta qilmaslik

Xorijiy shoʻba kompaniyaning asosiy yuki — qoʻsh hisob: maʼlumotlar mahalliy qoidalar boʻyicha yuritiladi, soʻng MHXS ga transformatsiya qilinadi. Transformatsiya hisobvaraqlar rejasini solishtirish va tuzatishlarga asoslanadi: foydali xizmat muddatlaridagi farqlar, zaxiralarni baholash, ijara, kurs farqlari.

Kompaniya MHXS ga birinchi marta oʻtayotgan boʻlsa, bir xillik qoidasi amal qiladi: MHXS boʻyicha birinchi hisobotda barcha taqdim etilgan davrlar uchun bir xil hisob siyosati qoʻllanadi va u birinchi hisobot davri oxirida amalda boʻlgan standartlarga mos kelishi shart. Bu ochilish balansi va taqqoslama maʼlumotlar qayta hisoblanishini bildiradi, bunga vaqt ajratish kerak.

Muvofiqlik ifodasini alohida tekshiring. Hisoboti MHXS ga mos keladigan tashkilot izohlarda bu haqda aniq va shartsiz bayonot berishi shart. Standartlarning barcha talablari bajarilmagan boʻlsa, hisobotni MHXS boʻyicha tuzilgan deb atash mumkin emas — qisman qoʻllashni shunday taʼriflab boʻlmaydi.

Mustaqillik: MHXS paketini kim tayyorlaydi, kim tekshiradi

Xorijiy kapitalli kompaniyalar uchun bu tez-tez uchraydigan tuzoq. Qonun auditorlik tashkilotiga tekshiruv qamrab olgan davrda hamroh xizmatlar koʻrsatishga ruxsat beradi, ammo hisob yuritishni tashkil etish va yuritish hamda moliyaviy hisobotni, jumladan xalqaro standartlar boʻyicha hisobotni tuzishni bundan istisno qiladi. Boshqacha aytganda, auditor tekshirilayotgan yil uchun MHXS paketingizni tayyorlab, ayni paytda uni tekshira olmaydi.

Shuning uchun rollarni oldindan ajrating: paketni buxgalteriya xizmati yoki mustaqil maslahatchi tayyorlaydi, tekshiruvni esa auditorlik tashkiloti oʻtkazadi. Agar guruh auditorining tarmogʻi tekshirsa, mahalliy auditor esa komponent darajasida ijrochi sifatida qatnashsa, guruh topshirigʻini tashkil etish, nazorat qilish va bajarish uchun javobgarlik guruh topshirigʻi rahbarida boʻladi — shartnoma imzolashdan oldin buni aniqlab oling.

Auditorlik xulosasi: shakl, til, muddatlar

Auditorlik xulosasi — hisobotning ishonchliligi va buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunchilik talablariga muvofiqligi haqida yozma fikr. U raqamlanadi, auditorlar va auditorlik tashkiloti rahbari tomonidan har bir sahifasi imzolanadi hamda tekshirilgan hisobot ilova qilinadi. Shakli va mazmuni auditorlik faoliyati standartlari bilan, yaʼni xalqaro audit standartlari bilan belgilanadi.

Til masalasini (masalan, bosh ofis uchun ingliz tilidagi matn) va nusxalar sonini qonun toʻgʻridan-toʻgʻri tartibga solmaydi — ular shartnoma va topshiriq xatida mustahkamlanadi. Amaliyotda soliq organlari uchun xulosa mahalliy qoidalar boʻyicha rasmiylashtiriladi, guruh uchun variant esa alohida kelishiladi.

Muddatlarga kelsak, xoʻjalik yurituvchi subyektlar xulosa nusxasini tekshiruv oʻtkazilganidan keyin oʻn besh kun ichida, ammo hisobot yilidan keyingi yilning 15 iyunidan kechiktirmay soliq organlariga topshiradi. Agar guruh hisobotni ertaroq talab qilsa (odatda ancha ertaroq), audit jadvalini ertaroq sanalarga surish kerak boʻladi — buni auditorlik tashkiloti tanlanayotganda muhokama qilish kerak, oxirgi daqiqada emas.

Xavflar va tipik xatolar

Majburiy auditdan boʻyin tovlash — keyingi yilning 15 iyunigacha yillik hisobot auditining oʻtkazilmasligi va auditorlik xulosasining boʻlmasligi. Mansabdor shaxs maʼmuriy javobgarlikka tortiladi, jarima undirilgandan keyin kalendar yil oxirigacha tekshiruv oʻtkazilmasa, xoʻjalik yurituvchi subyektga bazaviy hisoblash miqdorining yuz baravari miqdorida jarima solinadi. Jarima toʻlash tekshiruvdan oʻtish majburiyatidan ozod qilmaydi.

• guruh auditi mahalliy auditni almashtiradi deb hisoblash: soliq organlari uchun xulosa mahalliy talablar boʻyicha boʻlishi kerak;
• MHXS paketini tayyorlashni uni tekshiradigan tashkilotga topshirish;
• guruh muddatlarini hisobga olmaslik: mahalliy jadval 15 iyundan quriladi, bosh ofis esa hisobotni ertaroq kutadi;
• filiallar va vakolatxonalarni eʼtiborsiz qoldirish: alohida balansga ajratilgan tarkibiy boʻlinmalar subyekt hisobotiga kiritiladi, xorijiy yuridik shaxslarning filiallari esa hisobni Oʻzbekiston qonunchiligi boʻyicha yuritadi;
• auditorga turli valyuta va formatdagi maʼlumotlarni bosh kitob bilan solishtirmasdan berish.