MChJ ustav fondini foyda hisobidan oshirish: oʻtgan yil uchun auditorlik xulosasi nima uchun kerak

MChJ toʻgʻrisidagi Qonunning 18-moddasi nimani talab qiladi

Ustav fondini jamiyatning mol-mulki, ishtirokchilarning qoʻshimcha hissalari hisobidan, agar ustav taqiqlamasa, uchinchi shaxslarning hissalari hisobidan oshirish mumkin; taqsimlanmagan foyda Qonunning 17-moddasida joiz manbalar qatorida koʻrsatilgan. Ammo «jamiyatning mol-mulki, shu jumladan taqsimlanmagan foydasi hisobidan» variant uchun 18-modda alohida shart belgilaydi.

Bunday oshirish toʻgʻrisidagi qaror qaror qabul qilingan yildan oldingi yil uchun moliyaviy hisobot maʼlumotlari asosida qabul qilinadi va bu hisobot tashqi auditorlik xulosasi bilan tasdiqlangan boʻlishi kerak. Yaʼni, oʻtgan yil uchun auditsiz foydani kapitallashtirib boʻlmaydi — bu tavsiya emas, qarorning oʻzi uchun shart.

Ikki masalani aralashtirmaslik muhim. MChJ uchun majburiy yillik audit faqat belgilangan mezonlar bajarilganda yuzaga keladi (quyida). Foydani kapitallashtirish sharti sifatidagi audit esa bu usulni tanlagan har qanday MChJ uchun kerak, biznes hajmi boʻyicha majburiy auditi boʻlmasa ham.

Qaysi yil hisoboti tekshirilishi kerak

Qonun qaror qabul qilinadigan yildan oldingi yilni koʻrsatadi. Ishtirokchilar yigʻilishi 2027-yilda oʻtkazilsa, 2026-yil uchun auditorlik xulosasi bilan hisobot kerak. Avvalgi yillar maʼlumotlari asosida qaror qabul qilib boʻlmaydi: asos aynan oldingi yil hisoboti.

Amalda bu taqvimni belgilaydi. Yillik hisobot keyingi yilning boshida yopiladi, soʻng audit oʻtkaziladi va faqat undan keyin yigʻilish chaqiriladi. Yigʻilish yanvar–fevralga belgilangan boʻlsa-yu, auditor xulosaga hali imzo chekmagan boʻlsa, kutishga toʻgʻri keladi. Shuning uchun foydani kapitallashtirish haqida auditorlik tashkiloti bilan oldindan — hisobotni tekshirish shartnomasi tuzilayotganda gaplashgan maʼqul.

Auditorlik xulosasida nima boʻlishi kerak

Auditorlik xulosasi — auditorlik tashkilotining moliyaviy hisobotning ishonchliligi va buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari talablariga muvofiqligi haqidagi yozma fikrini oʻz ichiga olgan hujjat («Auditorlik faoliyati toʻgʻrisida»gi OʻRQ-677-son Qonunning 39-moddasi). U auditor va auditorlik tashkiloti rahbari tomonidan imzolanadi hamda fikr bildirilgan hisobot bilan birga beriladi.

Foydani kapitallashtirish qarori uchun bu uchta amaliy jihatni anglatadi:

• yigʻilish bayonnomasiga xulosani u koʻrsatilgan hisobot bilan birga ilova qilgan maʼqul: sof aktivlar va foyda raqamlari aynan shu hisobotdan olinadi;
• oshirish summasi hisoblangan hisobot va auditor tekshirgan hisobot bir xil boʻlishi kerak — keyingi har qanday tuzatish qarorning asosini shubha ostiga qoʻyadi;
• xulosaning shakli va mazmuni auditorlik faoliyati standartlari bilan belgilanadi, shu sababli fikr turi va uning ifodasini auditor belgilaydi; xulosada izohlar boʻlsa, yigʻilishdan oldin ularni auditor bilan hamda hujjatlarni qabul qiladigan tomon bilan oldindan muhokama qilgan yaxshi.

MChJ majburiy audit oʻtkazishi kerakmi va u «kapitallashtirish uchun» auditdan nimasi bilan farq qiladi

Majburiy yillik tekshiruvga, jumladan, hisobot yili yakunlari boʻyicha quyidagi uch shartdan ikkitasini bir vaqtda bajaradigan tijorat tashkilotlari tortiladi: aktivlarning balans qiymati bazaviy hisoblash miqdorining yuz ming baravaridan oshishi, mahsulot (ish, xizmat) sotishdan tushum bazaviy hisoblash miqdorining ikki yuz ming baravaridan koʻp boʻlishi, xodimlarning oʻrtacha yillik soni yuz nafardan oshishi (OʻRQ-677-son Qonunning 35-moddasi). MChJ bu mezonlarga tushmasa, unda majburiy audit yoʻq.

Unda audit oʻz tashabbusi bilan, 18-modda sharti sifatida oʻtkaziladi. Tashabbus bilan oʻtkaziladigan auditning buyurtmachisi yuridik shaxsning oʻzi, uning egasi va ustav fondida kamida besh foiz ulushi boʻlgan ishtirokchilar boʻlishi mumkin (36-modda). Predmeti, muddatlari va boshqa shartlari auditorlik tashkiloti bilan shartnomada belgilanadi.

Auditorlik tekshiruvini oʻtkazish va auditorlik xizmatlariga toʻlanadigan haqning eng koʻp miqdorini belgilash toʻgʻrisida qaror qabul qilish ishtirokchilar umumiy yigʻilishining vakolatiga kiradi (MChJ toʻgʻrisidagi Qonunning 31-moddasi), auditorlik tashkilotini jalb etish esa yigʻilish qarori bilan rasmiylashtiriladi (53-modda). Tekshiruv alohida ishtirokchi talabi bilan oʻtkazilsa, xizmatlar shu ishtirokchi hisobidan toʻlanadi; jamiyat bu xarajatlarni faqat yigʻilishning alohida qarori bilan qoplashi mumkin.

Qancha summani kapitallashtirish mumkin: summa chegarasi

Audit yagona cheklov emas. Ustav fondi mol-mulk va foyda hisobidan oshiriladigan summa sof aktivlar qiymati bilan ustav fondi hamda zaxira fondi yigʻindisi oʻrtasidagi farqdan oshmasligi kerak (18-modda). Zaxira fondini jamiyat ustavga muvofiq tashkil etishi mumkin — u sof foydadan ajratmalar bilan shakllantiriladi (28-modda).

Shartli raqamlardagi misol (haqiqiy kompaniya maʼlumotlari emas). Tekshirilgan hisobot boʻyicha sof aktivlar — 12 000 mln soʻm, ustav fondi — 2 000 mln, zaxira fondi — 500 mln. Oshirishning eng koʻp summasi: 12 000 − (2 000 + 500) = 9 500 mln soʻm. Fondni, masalan, 3 000 mln ga oshirishga qaror qilish mumkin; 10 000 mln ga — mumkin emas.

18-modda boʻyicha oshirishda ishtirokchilarning ulushlari foizlarda oʻzgarmaydi, ularning nominal qiymati esa mutanosib ravishda oshadi. Shu sababli bunday oshirish doirasida ulushlarni ishtirokchilar oʻrtasida qayta taqsimlash shart emas — usulning qoʻshimcha hissalardan farqi shunda.

Harakatlar tartibi va odatiy xatolar

Ish tartibi quyidagicha. Avval amaldagi ustav fondi toʻliq toʻlanganiga ishonch hosil qiling: oshirishga faqat shundan keyin yoʻl qoʻyiladi (17-modda). Soʻng oʻtgan yil hisobotini yoping va auditorlik tashkiloti bilan shartnoma tuzing. Xulosa olingach, sof aktivlar boʻyicha summa chegarasini hisoblang. Keyin ishtirokchilar yigʻilishi malakali koʻpchilik — agar ustavda koʻproq talab etilmasa, umumiy ovozlar sonining kamida uchdan ikki qismi — bilan qaror qabul qiladi (17-modda); ustav fondi miqdorini oʻzgartirish yigʻilish vakolatiga kiradi (31-modda). Qolgani — ustavga oʻzgartirish kiritish va roʻyxatdan oʻtkazish — fondni oshirish haqidagi umumiy maqolada bayon qilingan.

Muammolar koʻpincha besh xatodan kelib chiqadi:

• qaror auditor tekshirmagan hisobot yoki auditdan oʻtmagan oraliq balans asosida qabul qilingan;
• summa chegarasini hisoblashda zaxira fondi unutilgan;
• ustav fondi hali toʻliq toʻlanmagan, kapitallashtirish esa allaqachon rejalashtirilmoqda;
• audit oʻtgach hisobot tuzatilgan va bayonnomadagi maʼlumotlar ilova qilingan xulosadan farq qiladi;
• audit yigʻilishga bir necha kun qolganda buyurtma qilinadi va xulosani chiqarishga ulgurmaydilar.

Bu vazifada auditor nima qiladi

Auditorlik tashkiloti oʻtgan yil hisobotini tekshiradi va uning ishonchliligi haqida fikr bildiradi. Xoʻjalik yurituvchi subyekt esa tekshiruv uchun sharoit yaratishi, hujjatlarni taqdim etishi, aniqlangan buzilishlar haqidagi maʼlumotni koʻrib chiqib, natijalar haqida auditorlik tashkilotiga yozma ravishda maʼlumot olingan kundan boshlab oʻttiz kundan kechiktirmay xabar berishi shart (OʻRQ-677-son Qonunning 37-moddasi). Tekshiruvsiz tuzilgan yoki oʻrganilgan hujjatlarga mos kelmaydigan xulosani qonun bila turib yolgʻon deb hisoblaydi (40-modda), shuning uchun yigʻilishga «qogʻoz olib qoʻyish» ishlamaydi: xulosalar uchun auditor javob beradi.

MChJda kerakli yil uchun tekshirilgan hisobot allaqachon boʻlsa, darhol summani hisoblashga oʻtish mumkin. Boʻlmasa, audit shartnomasidan boshlash va muddatlarni yigʻilish sanasiga moslab rejalashtirish kerak.