Auditorning salbiy fikri va fikr bildirishdan voz kechishi: sabablari va oqibatlari

Modifikatsiya turi nimaga bogʻliq

ISA 705 ikki savolga asoslanadi. Birinchisi — muammoning tabiati: hisobot jiddiy buzib koʻrsatilgan yoki auditor yetarli va tegishli dalillarni ola olmagan hamda buzib koʻrsatishlar ehtimoli bor. Ikkinchisi — auditorning bu muammo oqibatlari hisobotga qanchalik «keng tarqalgan» ekani haqidagi xulosasi.

Shartli fikr buzib koʻrsatishlar jiddiy, lekin keng tarqalmagan boʻlsa beriladi. Salbiy fikr va fikr bildirishdan voz kechish — muammo ham jiddiy, ham keng tarqalgan holatlardir. Ular orasidagi farq faqat sababda: birinchi holatda auditor dalillarni olgan va buzib koʻrsatishni koʻrgan, ikkinchisida dalillarni ola olmagan.

«Keng tarqalgan» buzib koʻrsatish nima

Mezon standartning oʻzida berilgan. Auditor fikriga koʻra quyidagi uch belgidan biriga mos keladigan oqibatlar keng tarqalgan hisoblanadi:

Shu sababli bitta kichik moddadagi xato, odatda, salbiy fikrga olib kelmaydi: buning uchun muammo hisobotga umuman yoki uning muhim qismiga taʼsir qilishi kerak. Qarorni auditorning kasbiy mulohazasi belgilaydi, foizlardagi formula emas.

• hisobotning alohida elementlari, hisobvaraqlari yoki moddalari bilan cheklanmagan;
• agar ular bilan cheklangan boʻlsa — hisobotning katta qismini tashkil etadi yoki tashkil etishi mumkin;
• ochib berishlarga nisbatan — foydalanuvchilarning hisobotni tushunishi uchun asosiy ahamiyatga ega.

Salbiy fikr: qachon va unda nima yoziladi

Auditor yetarli va tegishli dalillarni olib, buzib koʻrsatishlar alohida yoki jami jiddiy ham, keng tarqalgan ham degan xulosaga kelganda salbiy fikr bildiradi (ISA 705, 8-band). Amaliyotdagi odatiy misollar: aktivlarning katta qismi moliyaviy hisobotning qoʻllaniladigan konsepsiyasiga muvofiq hisobga olinmagan, daromad yoki xarajatlarning jiddiy summalari notoʻgʻri davrda aks ettirilgan, hisobotda asosiy majburiyatlar ochib berilmagan.

Xulosada fikr shunday ifodalanadi: hisobot qoʻllaniladigan konsepsiyaga muvofiq kompaniya holatini haqqoniy aks ettirmaydi (ISA 705, 24-band). Fikr bayonidan oldin auditor «Salbiy fikr uchun asos» boʻlimini joylashtiradi: unda muammo mohiyatini tavsiflaydi va imkon boʻlsa, uning taʼsirini miqdoriy baholaydi (16–17-bandlar).

Fikr bildirishdan voz kechish: qachon va unda nima yoziladi

Fikr bildirishdan voz kechish auditor yetarli va tegishli dalillarni ola olmaganda hamda aniqlanmagan buzib koʻrsatishlarning mumkin boʻlgan oqibatlari ham jiddiy, ham keng tarqalgan boʻlishi mumkin degan xulosaga kelganda qoʻllanadi (ISA 705, 9-band). Alohida, juda kam uchraydigan holat — koʻp noaniqliklar: har biri boʻyicha dalillarni olgan boʻlsa ham, auditor ularning mumkin boʻlgan oʻzaro taʼsiri va jamlangan taʼsiri tufayli fikr shakllantira olmaydi (10-band).

Qamrovni cheklash manbalari turlicha. Bular kompaniya nazoratidan tashqaridagi holatlar (masalan, hisob yozuvlari yoʻq qilingan), auditor ishining xususiyati va muddatlariga bogʻliq holatlar (masalan, inventarizatsiyani kuzatish uchun juda kech tayinlanish) hamda rahbariyat qoʻygan cheklovlardir (masalan, tovar-moddiy zaxiralarni sanashni kuzatishni taqiqlash yoki tashqi tasdiqlarni soʻrashga yoʻl qoʻymaslik). Muayyan protsedurani bajara olmaslik, agar dalillar muqobil protseduralar bilan olingan boʻlsa, cheklov hisoblanmaydi (A9).

Xulosada auditor hisobot boʻyicha fikr bildirmasligini aniq koʻrsatadi, asos boʻlimida esa dalillarni ola olmaslik sabablarini tavsiflaydi (20 va 25-bandlar).

Rahbariyat qoʻygan cheklov

Topshiriqni qabul qilgandan keyin auditor rahbariyat ish qamrovini cheklaganini bilib qolsa, cheklovni bekor qilishni talab qilishi shart. Rahbariyat rad etsa, auditor bu masalani korporativ boshqaruv uchun javobgar shaxslarga yetkazadi va muqobil protseduralarni sinab koʻradi (ISA 705, 11–12-bandlar).

Oqibatlar ham jiddiy, ham keng tarqalgan boʻlishi mumkin boʻlsa va shartli fikr vaziyatning ogʻirligini yetkaza olmasa, auditor imkon boʻlsa topshiriqdan voz kechadi, xulosa berilishidan oldin chiqib ketishning iloji boʻlmasa — fikr bildirishdan voz kechadi (13-band). Kompaniya uchun amaliy xulosa: auditorga ombor, kontragentlar va hujjatlarga kirishni berish fikr bildirishdan voz kechishni olishdan koʻra osonroq.

Kompaniya va kontragentlar uchun oqibatlar

Avvalo, bunday fikrli xulosa uchinchi shaxslar uchun «ijobiy» hujjat emas: investor, kreditor yoki hamkor undan hisobotga ishonib boʻlmasligini yoki u boʻyicha fikr shakllantirilmaganini oʻqiydi. Bank yoki kontragent aynan qanday munosabat bildirishi ularning shartnomalari va ichki qoidalariga bogʻliq — buni kredit shartnomasi yoki tender hujjatlari shartlari boʻyicha oldindan tekshirgan maʼqul.

Bevosita soliq oqibati ham bor, lekin u tor guruhga — xorijiy kompaniyalarni nazorat qiluvchi soliq toʻlovchilarga tegishli. Nazorat qilinadigan xorijiy kompaniya foydasini uning yillik hisobotiga koʻra aniqlashning shartlaridan biri salbiy fikr yoki fikr bildirishdan voz kechishni oʻz ichiga olmagan auditorlik xulosasi mavjudligidir (Soliq kodeksining 331-moddasi ikkinchi qismi). Shartlar bajarilmasa, foyda shu moddada belgilanganidek, yuridik shaxslar uchun Soliq kodeksi qoidalariga muvofiq aniqlanadi.

Bundan tashqari, salbiy fikr yoki fikr bildirishdan voz kechishda auditor modifikatsiyani talab qiladigan boshqa masalalarni ham tavsiflashi shart (ISA 705, 21-band). Shu xulosada hisobotning alohida moddasi boʻyicha modifikatsiya qilinmagan fikrni bildirishga haqli emas (15-band).

Kompaniya nima qilishi kerak: tartib

Masala bilan xulosa imzolanishidan oldin, aniqlangan masalalar auditor bilan muhokama qilinadigan bosqichda ishlash eng samarali.

• Auditordan modifikatsiyaga olib keladigan masalalar roʻyxati va ularning taʼsiri baholarini yozma ravishda soʻrang.
• Muammo buzib koʻrsatishda boʻlsa — hisobotni tuzating: tuzatilgan hisobot modifikatsiya qilinmagan fikr olish imkonini berishi mumkin.
• Muammo dalillarda boʻlsa — hujjatlar, aktivlar va kontragentlarga kirishni taʼminlang; yoʻqolgan yozuvlarni tiklang, tasdiqlarni tashkil eting.
• Xulosa allaqachon berilgan boʻlsa, kreditorlar va kontragentlar uchun tushuntirishlar tayyorlang.
• Yilni yopish jadvalida inventarizatsiya va solishtirmalar muddatlarini belgilang, shunda auditor protseduralarni ulgurib bajaradi.

Odatiy xatolar

• Fikr bildirishdan voz kechishni salbiy fikrdan «yumshoqroq» deb hisoblash. Bunday emas: foydalanuvchi auditorning hech qanday ishonchisiz hisobot oladi.
• Inventarizatsiya va solishtirmalarni auditning oxirigacha qoldirish.
• Shartli fikrga «chiqib ketish» umidida auditorga axborotga kirishni cheklash.
• Asos boʻlimini oʻqimaslik: aynan unda sabab va, imkon boʻlsa, taʼsirning miqdoriy bahosi koʻrsatilgan (17-band).