Tekshiruvsiz auditorlik xulosasi: kompaniya nimani xavf ostiga qoʻyadi

Qonun nimani «bila turib yolgʻon» xulosa deb hisoblaydi

Auditorlik xulosasi — auditorlik tashkilotining moliyaviy hisobot ishonchliligi haqidagi fikri bayon etilgan hujjat. «Auditorlik faoliyati toʻgʻrisida»gi Qonun (OʻRQ-677) uni aynan shunday taʼriflaydi (39-modda); xulosa raqamlangan boʻlishi, tekshiruvni haqiqatda oʻtkazgan auditor(lar) hamda auditorlik tashkiloti rahbari tomonidan imzolangan va hisobot ilova qilingan boʻlishi kerak.

Qonunning 40-moddasi alohida holatni belgilaydi: auditorlik tekshiruvi oʻtkazilmasdan tuzilgan xulosa bila turib yolgʻon hisoblanadi. Tekshiruv natijasida tuzilgan, lekin auditor olgan va oʻrgangan xoʻjalik yurituvchi subyekt hujjatlari mazmuniga mos kelmaydigan xulosa ham xuddi shunday maqomga ega boʻladi. Xulosa qonuniy kuchga kirgan sud qaroriga koʻra bila turib yolgʻon deb topiladi.

Kasbiy standartlar ham shu mantiqqa tayanadi: ISA 200 ga koʻra auditor auditni kasbiy shubha bilan rejalashtirishi va oʻtkazishi, hisobot jiddiy buzib koʻrsatilgan boʻlishi mumkinligini inobatga olishi shart. Tekshiruvsiz xulosa bu talabga taʼrifiga koʻra javob bermaydi.

Auditorlik tashkilotiga nima tahdid soladi va bu sizga nega daxldor

40-moddaga koʻra bila turib yolgʻon xulosa tuzish auditorlik tashkilotini Auditorlik tashkilotlari reyestridan chiqarishga, tashkilot rahbari va tekshiruvda ishtirok etgan auditorlar sertifikatlari amal qilishini tugatishga hamda aybdorlarni qonunda belgilangan tartibda javobgarlikka tortishga olib keladi. Reyestrdan chiqarish haqidagi maʼlumotlar ommaviy axborot vositalarida eʼlon qilinadi va vakolatli organ veb-saytiga joylashtiriladi.

Buyurtmachi uchun bu xulosa reyestrdan yoʻqolib ketishi mumkin boʻlgan tashkilot tomonidan berilganini, qogʻozning oʻzi esa savol ostida qolishini anglatadi. Tashkilot reyestrga umuman kiritilmagan boʻlsa, uning tekshiruv oʻtkazishi ham javobgarlikka olib keladi (30-modda).

Hisobot foydalanuvchilari oldidagi javobgarlik

Qonunning 30-moddasi auditorlik tashkilotining buyurtmachilar, xoʻjalik yurituvchi subyektning oʻzi va moliyaviy hisobotning boshqa foydalanuvchilari oldida notoʻgʻri xulosa tufayli yetkazilgan zarar uchun javobgarligini mustahkamlaydi. «Boʻsh» xulosali hisobotni investorlar, hamkorlar, soliq organlari olishi mumkin va zararni qoplashni talab qilish huquqi ularda boʻladi.

Kompaniya uchun xavf boshqacha: qonun xoʻjalik yurituvchi subyektga auditorlik tekshiruvidan boʻyin tovlashga yoki unga toʻsqinlik qilishga qaratilgan har qanday harakat (harakatsizlik)ni taqiqlaydi (37-modda). Tekshiruv oʻrniga xulosa sotib olish bu normaning maʼnosiga koʻra boʻyin tovlashga oʻxshab koʻrinadi, biroq har bir holatda huquqiy baho sud yoki nazorat organi tomonidan beriladi.

Majburiy audit: xulosaning oʻzi majburiyatni bajarmaydi

Kompaniyangiz majburiy auditga tegishli boʻlsa, qonun auditorlik xulosasining nusxasini tekshiruvdan keyin oʻn besh kun ichida, lekin hisobot yilidan keyingi yilning 15 iyunidan kechikmay soliq organlariga topshirishni talab qiladi. Tekshiruvsiz tuzilgan xulosaning nusxasi baribir yolgʻon hujjatligicha qoladi: majburiyat bajarilgan deb hisoblashga asosingiz boʻlmaydi.

Qonunda alohida koʻrsatilishicha, jarima toʻlash majburiy auditorlik tekshiruvini oʻtkazishdan ozod qilmaydi. Yaʼni na jarima, na rasmiy qogʻoz haqiqiy auditning oʻrnini bosadi. Jarima miqdori va qoʻllanish tartibi majburiy auditdan oʻtmaslik oqibatlari haqidagi maqolada yoritilgan.

Audit emas, qogʻoz taklif qilinayotganining belgilari

• ijrochi buxgalteriya hisobotini, birlamchi hujjatlarni, hisob siyosatini va maʼlumotlarga kirishni soʻramaydi;
• muddat va narx kompaniyaning hajmi hamda murakkabligiga bogʻliq emas, shartnomada esa protseduralar hajmi tavsiflanmagan;
• auditorlik tashkiloti auditorlar sertifikatlarini va javobgarlikni sugʻurtalash polisini koʻrsatmaydi, vaholanki 29-moddaga koʻra buyurtmachi talabiga binoan ularni koʻrsatishi shart;
• butun «tekshiruv» davrida hisob yuzasidan birorta savol va birorta izoh boʻlmaydi;
• ijrochi mustaqillikni tekshirmaydi: 34-moddaga koʻra manfaatlar toʻqnashuvi boʻlsa kompaniyani tekshirish mumkin emas, bir xil kompaniyani esa ketma-ket yetti yildan ortiq tekshirib boʻlmaydi;
• tashkilot vakolatli organ veb-saytidagi Auditorlik tashkilotlari reyestrida yoʻq.

Majburiy auditni muddatida va xavfsiz topshirish

Qonun kompaniya zimmasiga tushunarli majburiyatlar yuklaydi: auditorga tekshiruv uchun shartnomada belgilangan muddatlarda sharoit yaratish va zarur hujjatlarni taqdim etish (37-modda). Auditor buzilishlar haqida xabar bergan boʻlsa, kompaniya maʼlumotni koʻrib chiqib, oʻttiz kundan kechiktirmay yozma javob berishi kerak.

• auditorlik tashkilotini oldindan tanlash va uni reyestr hamda auditorlar sertifikatlari boʻyicha tekshirish;
• shartnomada tekshiruv hajmini, muddatlarni va hujjatlar roʻyxatini mustahkamlash;
• hisobotni, hisob siyosatini, aylanma-saldo qaydnomalarini va muhim moddalar boʻyicha birlamchi hujjatlarni tayyorlash;
• izohlarni oldindan muhokama qilish va xulosa imzolanishidan oldin hisob xatolarini tuzatishga ulgurish;
• xulosa nusxasini soliq organlariga belgilangan muddatda topshirish.