Suv taʼminoti va kommunal xizmatlar korxonasi auditi: tariflar, aholi qarzlari va subsidiyalar

Tekshiruv qachon majburiy

Har yili majburiy audit tekshiruvidan oʻtishi shart boʻlgan tashkilotlar roʻyxati ZRU-677-sonli Qonunning 35-moddasida belgilangan. Unga ustav fondida davlatga tegishli ulushi boʻlgan xoʻjalik yurituvchi subyektlar kiradi. Vodokanal uchun bu shuni anglatadi: tushum hajmidan qatʼi nazar, auditor xulosasi har yili kerak.

Shu sababli muddatlarni oldindan rejalashtirgan maʼqul: kontragentlardan tasdiqlar, tarmoqlar inventarizatsiyasi va subsidiya bergan organlar bilan solishtirish koʻrinadiganidan koʻproq vaqt oladi.

Tushum: tariflar, meʼyorlar va hisoblagichlar

MHXS (IFRS 15) boʻyicha tushum korxona vaʼda qilingan xizmatni mijozga topshirib, majburiyatni bajargan paytda, yaʼni mijoz uning ustidan nazoratni olganda tan olinadi. Suv taʼminotida bu davr mobaynida haqiqatda yetkazilgan va qabul qilingan suv hajmi yoki koʻrsatilgan xizmatdir.

Auditorning asosiy savoli: hajm qayerdan olingan va qaysi narxda baholangan.

• hisoblash asboblari koʻrsatkichlari boʻyicha hisob-kitoblar: koʻrsatkichlarni olish toʻliqligi, qabul qilinmagan va topshirilmagan koʻrsatkichlarni qayta ishlash, qoʻlda tuzatishlar;
• hisoblagich boʻlmagan joyda meʼyor boʻyicha hisob-kitoblar: abonentlar reyestri va istiqomat qiluvchilar soni dolzarbligi, qoʻllanilgan isteʼmol meʼyorlari;
• qoʻllanilgan tarif: xizmat sanasida amal qilgan tasdiqlangan tarifga muvofiqlik, davrlar oʻrtasidagi oʻtish;
• tarmoqqa berilgan va abonentlarga hisoblangan hajm oʻrtasidagi farq: yoʻqotishlar va hisobga olinmagan sarf izohlanishi va tasdiqlanishi kerak;
• davr kesimi: dekabr xizmati keyingi yil tushumiga tushib qolmasligi kerak, va aksincha.

Aholi qarzlari va zaxira

Ommaviy debitorlik qarzi — baholashdagi asosiy xatar. IFRS 9 boʻyicha moliyalashtirishning muhim komponentini oʻz ichiga olmagan savdo debitorlik qarzi uchun baholash zaxirasi butun muddat davomidagi kutilayotgan kredit zararlariga teng summada oʻlchanadi. Amalda zaxira qarz umidsiz deb topilishidan oldin kerak boʻladi.

Mayda qarzdorlarning katta bazasi uchun amaliy yoʻl — korxona oʻzining toʻlov tarixiga tayanib tuzadigan kechikish muddati boʻyicha zaxira matritsasi. Shartli raqamlardagi misol (qonundagi stavkalar emas): 3 oygacha qarz — zaxira 5%, 3 oydan 12 oygacha — 25%, bir yildan ortiq — 70%. Aholi qarzi 1 000 mln soʻm boʻlib, «bir yildan ortiq» guruhida 200 mln soʻm va zaxira 70% boʻlsa, shu guruh boʻyicha baholash zaxirasi 140 mln soʻmni tashkil etadi.

Har bir abonentni xat bilan tasdiqlash real emas. Auditor tanlanma, billing bilan solishtirish, hisobot sanasidan keyingi tushumlar va yirik qarzdorlar (tashkilotlar, byudjet muassasalari) uchun tashqi tasdiqlarga tayanadi. XAS 505 tasdiq soʻrovlari ustidan nazoratni saqlashni talab qiladi, manfiy tasdiqlar esa musbat tasdiqlarga qaraganda kamroq ishonarli dalil beradi.

Subsidiyalar va maqsadli moliyalashtirish

Tarif farqini qoplash, tarmoqlarni taʼmirlash yoki yangi uskunalar uchun byudjet mablagʻlarini tushum bilan aralashtirib boʻlmaydi. MHXS (IAS 20) korxona shartlarni bajarishiga va mablagʻni olishiga oqilona ishonch paydo boʻlmaguncha subsidiyani tan olishga yoʻl qoʻymaydi.

Keyin maqsad muhim. Xarajatlarni qoplashga subsidiya foyda yoki zararda tizimli ravishda — qoplanadigan xarajatlar tan olinadigan davrlarda tan olinadi. Aktivlarga bogʻliq subsidiya yoki kelgusi davr daromadi sifatida koʻrsatiladi, yoki aktivning balans qiymatidan ayiriladi. Allaqachon qilingan xarajatlarni qoplash sifatida olingan subsidiya olinadigan boʻlgan davrda aks ettiriladi.

• mablagʻ ajratish toʻgʻrisidagi shartnoma yoki qaror va bajarilishi kerak boʻlgan shartlar;
• maqsadli foydalanish: xarajatlar birlamchi hujjatlar bilan tasdiqlangan, boshqa maqsadlarga sarflanmagan;
• mablagʻ bergan organ oldidagi hisobotlar va mumkin boʻlgan qaytarishlar;
• hisobotda ochib berish: nima olingan va qanday shartlarda.

Tarmoqlar asosiy vosita sifatida

Quvurlar, nasos stansiyalari va tozalash inshootlari — aktivlarning asosiy qismi. Xarajatlar faqat kelgusida iqtisodiy naf olish ehtimoli boʻlsa va qiymatni ishonchli oʻlchash mumkin boʻlsa, asosiy vosita sifatida tan olinadi (IAS 16). Joriy taʼmir xarajatga, tarmoq uchastkasini almashtirish esa aktiv qiymatiga oʻtadi.

Auditor obyektlar haqiqatan mavjudligini tekshiradi: inventarizatsiya, foydalanishga topshirish dalolatnomalari, yer va inshootlarga hujjatlar. Alohida xatar — davlatdan oʻtgan yoki subsidiya hisobidan qurilgan tarmoqlar: ularning boshlangʻich qiymati, foydali xizmat muddati va bogʻliq subsidiyalar hisobi aniq boʻlishi kerak.

Odatiy xatolar

• zaxira yaratilmaydi, qarz yillar davomida rasman muddati oʻtmagan hisoblanadi, holbuki toʻlov tarixi yigʻilish past ekanini koʻrsatadi;
• tariflarni qoplash subsidiyasi tushum tarkibida hisobga olinadi va xizmat rentabelligi koʻrsatkichlarini buzadi;
• tarmoq uchastkasini almashtirish xarajatga yoziladi, joriy taʼmir esa kapitallashtiriladi — yoki aksincha;
• meʼyor boʻyicha hisob-kitoblar istiqomat qiluvchilar soni oʻzgargandan keyin yangilanmaydi, tuzatishlar esa hujjatsiz qoʻlda kiritiladi;
• yirik qarzdorlar bilan shartnomalar va solishtirma dalolatnomalar turli boʻlimlarda saqlanadi, tekshiruv boshlanishiga ularni qaytadan yigʻishga toʻgʻri keladi.

Auditga nimani tayyorlash kerak

• abonentlar reyestri, qoldiqlar va qarzning yosh tarkibi bilan;
• tarif qarorlari va davr uchun hisob-kitoblar, billing bilan solishtirish;
• subsidiyalar va maqsadli mablagʻlar boʻyicha shartnomalar va hisobotlar;
• inventarizatsiya qaydnomalari va asosiy vositalar reyestri;
• zaxira metodikasi va qarzlarni hisobdan chiqarish tartibi bayon qilingan hisob siyosati.