Auditor va qonunchilikka rioya (ISA 250): qaysi buzilishlarni hisobga olishi shart

Qonunga rioya etish uchun kim javob beradi

ISA 250 ning asosiy tamoyili: kompaniya faoliyati qonunlarga muvofiq olib borilishi uchun korporativ boshqaruv uchun masʼul shaxslar nazorati ostidagi rahbariyat javob beradi (3-band). Audit bu javobgarlikni olib tashlamaydi va auditorga yuklamaydi.

Oʻzbekiston auditorlik qonunchiligi ham shu mantiqqa asoslanadi: tekshirilayotgan xoʻjalik yurituvchi subyekt auditorlik tekshiruvi vaqtida aniqlangan buxgalteriya hisobini yuritish, moliyaviy hisobotni tuzish hamda soliq va yigʻimlarni hisoblash tartibidagi buzilishlarni bartaraf etishi shart (OʻRQ-677 ning 37-moddasi). Auditorlik tashkiloti esa buyurtmachining soʻrovi boʻyicha xalqaro audit standartlari talablari va oʻz izohlari asoslangan meʼyoriy hujjatlar haqida maʼlumot beradi (29-modda).

Auditor javobgarligining chegarasi qayerda

Standart chegaralarni aniq koʻrsatadi: auditor buzilishlarning oldini olish uchun javob bermaydi va undan barcha qonunlarning buzilishini aniqlashni kutib boʻlmaydi (4-band). Sabablari standartda keltirilgan: koʻpgina meʼyorlar biznesning operatsion tomoniga taalluqli va hisob tizimlarida aks etmaydi; buzilish yashirilgan boʻlishi mumkin; harakat buzilish ekanligini esa oxir-oqibat sud hal qiladi (5-band).

Bundan amaliy xulosa kelib chiqadi. Auditorning mumkin boʻlgan buzilish haqidagi izohi huquqiy kvalifikatsiya emas. Qonun buzilgan-buzilmaganligi masalasi sud va tegishli organlarda qoladi (5-band; A4).

Ikki guruh meʼyor va turli protseduralar

ISA 250 qonunlarning ikki turini ajratadi va ular boʻyicha auditor ishining hajmi har xil (6–7-bandlar).

1-guruh — hisobotdagi summalar va ochib berishlarga bevosita taʼsir etuvchi meʼyorlar; standart soliq va pensiya qonunlarini misol qilib keltiradi (6(a)-band). Bu yerda auditor ushbu meʼyorlarga rioya etilganligi haqida yetarli va tegishli audit dalillarini olishi shart (7-band, 13-band). Oʻzbekistonlik kompaniya uchun bu avvalo soliq hisobi va hisobotni tuzish qoidalaridir.

2-guruh — hisobotdagi summalarni bevosita belgilamaydigan, ammo biznesni yuritish yoki jiddiy jarimalardan qochish uchun muhim boʻlgan boshqa meʼyorlar. Standartdagi misollar: litsenziya shartlari, toʻlov qobiliyatiga qoʻyiladigan tartibga soluvchi talablar, ekologik meʼyorlar (6(b)-band). Bu yerda auditor javobgarligi hisobotga jiddiy taʼsir qilishi mumkin boʻlgan buzilishlarni aniqlashga yordam beradigan muayyan protseduralar bilan cheklanadi (7-band).

Auditor har qanday holatda nima qiladi

Shubha boʻlishidan qatʼi nazar, auditor minimal bosqichlar toʻplamini bajaradi:

• kompaniya va tarmoqqa taalluqli qonunchilik muhitini hamda kompaniya unga qanday amal qilayotganini umumiy tushunadi (12-band);
• rahbariyatdan va zarur hollarda korporativ boshqaruv uchun masʼul shaxslardan 2-guruh meʼyorlariga rioya etilishi haqida maʼlumot soʻraydi (14-band);
• mavjud boʻlsa, ruxsat beruvchi va tartibga soluvchi organlar bilan yozishmalarni oʻrganadi (14-band);
• rahbariyatdan barcha maʼlum buzilish yoki shubhalar auditorga ochib berilganligi haqida yozma tasdiq soʻraydi (16-band).
• Buzilish va shubhalar boʻlmasa, auditor shu roʻyxatdan tashqari qoʻshimcha protseduralar oʻtkazishga majbur emas (17-band).

Buzilishga shubha boʻlsa nima sodir boʻladi

Auditor mumkin boʻlgan buzilish haqida bilib qolsa, harakatning mohiyati va holatlarini aniqlaydi, hisobotga taʼsirini baholaydi va masalani rahbariyat bilan muhokama qiladi. Rahbariyat qonunga rioya etilganini tasdiqlamasa va taʼsir jiddiy boʻlishi mumkin boʻlsa, auditor yuridik maslahat olish zarurligini koʻrib chiqadi (19-band).

Audit jarayonida maʼlum boʻlgan buzilishlar haqida auditor korporativ boshqaruv uchun masʼul shaxslarga xabar beradi, ravshan ahamiyatsiz holatlar bundan mustasno (22-band). Auditorlik faoliyati toʻgʻrisidagi qonun yana buxgalteriya hisobi qonunchiligining aniqlangan buzilishlari yoki korrupsion huquqbuzarliklarni ravshan koʻrsatuvchi holatlar haqida rahbariyat va audit qoʻmitasini yozma ravishda xabardor qilishni nazarda tutadi (29-modda).

Xulosaga taʼsir natijaga bogʻliq. Buzilish hisobotga jiddiy taʼsir qilsa va hisobotda lozim darajada aks ettirilmagan boʻlsa, auditor shartli yoki salbiy fikr bildiradi (25-band). Rahbariyat yetarli dalillar olishga yoʻl qoʻymasa, audit hajmi cheklanganligi sababli shartli fikr yoki fikr bildirishdan bosh tortish mumkin (26-band). Aniqlangan yoki taxmin qilingan barcha buzilishlar va ularni muhokama natijalarini auditor ish hujjatlarida qayd etadi (29-band).

Auditor buzilish haqida kompaniyadan tashqariga xabar beradimi

Standart yagona javob bermaydi. Auditor aniqlangan yoki taxmin qilingan buzilish haqida kompaniyadan tashqaridagi tomonlarga xabar berish majburiyati bor-yoʻqligini oʻzi aniqlashi kerak (28-band). Maxfiylikni saqlash kasbiy burchi bunday xabar berishga toʻsqinlik qilishi mumkin, ammo majburiyatlar yurisdiksiyaga bogʻliq va ayrim hollarda maxfiylik qonun yoki sud tomonidan bekor qilinishi mumkin (A19).

Oʻzbekistonda auditorlik tashkiloti xizmat koʻrsatishda olingan maʼlumotlarning maxfiyligini taʼminlashi shart (OʻRQ-677 ning 29-moddasi). Shu sababli tashqi xabar berish majburiyati aniq holatda standartning oʻzi bilan emas, tegishli qonun bilan belgilanadi; shubha boʻlsa, auditor yuridik maslahat olishi mumkin.

Kompaniya nimani tayyorlashi kerak

Boshqariladigan amaliy qadamlar unchalik koʻp emas, ammo ular nizo va oʻzgartirilgan xulosa xavfini kamaytiradi:

• tarmogʻingiz uchun muhim qonunlar va ruxsatnomalar reyestrini tuzing (litsenziyalar, ekologiya, tartibga soluvchi meʼyorlar);
• soliq, ruxsat beruvchi va tartibga soluvchi organlar bilan yozishmalarni jamlang: tekshiruvlar, koʻrsatmalar, javoblar;
• maʼlum buzilish va nizolarni soʻrovni kutmasdan auditorga oldindan ochib bering: rahbariyatning yozma tasdigʻi baribir kerak boʻladi (16-band);
• aniqlangan buzilishlar haqidagi maʼlumotga auditorlik tashkilotiga 30 kun ichida yozma javob beradigan masʼul shaxsni tayinlang (OʻRQ-677 ning 37-moddasi);
• auditorga hujjatlar olishiga toʻsqinlik qilmang: tekshiruvdan boʻyin tovlash yoki unga toʻsqinlik qilishga qaratilgan harakatlar qonun bilan taqiqlangan (37-modda).