Kelishilgan tartib-taomillar (ISRS 4400): faqat buyurtmachiga kerakli narsani tekshirish

Kelishilgan tartib-taomillar nima

Kelishilgan tartib-taomillar — ijrochi buyurtmachi bilan oldindan kelishilgan harakatlar roʻyxatini bajaradigan va nima qilgani hamda nimani aniqlaganini maʼlum qiladigan topshiriq. ISRS 4400 standarti bunday topshiriq audit, sharh tekshiruvi yoki ishonch beruvchi boshqa topshiriq emasligini aniq koʻrsatadi.

Asosiy oqibat shuki, ijrochi fikr bildirmaydi va ishonch bilan xulosa chiqarmaydi. Standart buni shunday tasvirlaydi: topshiriq amaliyotchi fikr yoki ishonch xulosasini bildirishi uchun dalillar olishni nazarda tutmaydi. Faktlardan xulosani buyurtmachining oʻzi va hisobotning boshqa nazarda tutilgan foydalanuvchilari chiqaradi.

Standart shartlari 2022-yil 1-yanvarda yoki undan keyin kelishilgan topshiriqlarga nisbatan qoʻllanadi.

Faktlar hisoboti auditor xulosasidan nimasi bilan farq qiladi

Standartda tartib-taomillar natijalari «findings» — haqiqiy natijalar deb ataladi. Ular obyektiv tekshirilishi mumkin boʻlishi kerak, fikr, xulosa va tavsiyalar ularga kirmaydi. Shuning uchun hisobotda «ishonchli» yoki «mos keladi» degan ifodalar boʻlmaydi: tartib-taomilning tavsifi va nima chiqqani yoziladi.

Amalda bu hisobot «aynan shu harakatlarni tekshirganda nima aniqlandi» degan savolga javob berishini, «hisobotga yoki koʻrsatkichga umuman ishonish mumkinmi» degan savolga esa javob bermasligini bildiradi. Bank, investor yoki hamkorga aynan fikr kerak boʻlsa, boshqa format — audit yoki ishonch beruvchi topshiriq talab etiladi.

• audit — hisobotning ishonchliligi haqida umumiy fikr;
• maxsus predmet boʻyicha topshiriq — cheklangan predmet boʻyicha fikr yoki xulosa;
• kelishilgan tartib-taomillar — bajarilgan harakatlar roʻyxati va faktlar, fikr va xulosasiz.

Format qaysi vazifalar uchun mos

Standart tekshiruv predmetlariga misollar keltiradi: moliyalashtirish dasturi boʻyicha daʼvo qilingan xarajatlarning asosliligi, tushumdan foiz sifatida hisoblanadigan royalti, ijara yoki franshiza toʻlovlari uchun tushum, tartibga soluvchi organ uchun kapital yetarliligi normativlari. Formatni moliyaviy boʻlmagan maʼlumotlarga ham qoʻllash mumkin.

Bundan oʻzbekistonlik biznes uchun odatiy vazifalar kelib chiqadi. Bular grant yoki donor loyihasi xarajatlarini tekshirish, huquq egasining mukofotini tushumdan hisoblash, kredit shartnomasida kovenant sifatida belgilangan koʻrsatkichlarni solishtirish, kontragent uchun maʼlumotlarni tasdiqlashdir. Yuqoridagilar qoʻllanish sohasining misollari, normada mustahkamlangan roʻyxat emas.

• moliyalashtirish dasturi yoki grant boʻyicha xarajatlar;
• royalti va franshiza uchun baza sifatidagi tushum;
• tartibga soluvchi yoki kreditor soʻraydigan normativ va koʻrsatkichlar;
• obyektiv tekshirish mumkin boʻlgan boshqa haqiqiy maʼlumotlar.

Topshiriq qanday quriladi: tartib va hujjatlar

Ijrochi topshiriqni buyurtmachi kutilayotgan tartib-taomillar topshiriq maqsadiga mos ekanini tan olgandagina qabul qiladi. Tartib-taomillar va natijalar obyektiv, tushunarli, chalgʻitmaydigan va turlicha talqin qilinmaydigan soʻzlar bilan tasvirlanishi kerak. Topshiriq maqsadi va tartib-taomillar mos kelmasa, ijrochi uni qabul qilmasligi kerak.

Shartlar yozma ravishda — shartnomada yoki boshqa mos yozma kelishuvda qayd etiladi. Majburiy shartlar qatorida tartib-taomillar qoʻllanadigan predmet, topshiriq maqsadi va buyurtmachi koʻrsatgan hisobot foydalanuvchilari bor. Bundan tashqari tartib-taomillarning xususiyati, muddati, hajmi va hisobotning kutilgan shakli kelishiladi.

Ish davomida tartib-taomillar oʻzgarsa, tomonlar oʻzgargan shartlarni kelishadi. Buyurtmachi uchun bu yangi kelishuvsiz «ish jarayonida qoʻshimcha qilish»ga tayanmaslikni anglatadi.

• predmetni belgilang (masalan, davr uchun grant xarajatlari);
• maqsad va hisobot foydalanuvchilari doirasini nomlang;
• aniq tartib-taomillar roʻyxatini tuzing: nima, qaysi hujjatlar boʻyicha, qanday hajmda;
• hujjatlar va maʼlumotlarga kirishni tayyorlang;
• ish boshlanishidan oldin shartlarni yozma qayd eting.

Hisobotda nima boʻlishi kerak

Standart hisobotda kelishilgan tartib-taomillar hisoboti ekanini aniq koʻrsatadigan sarlavha, har bir tartib-taomilning tavsifi va har biri boʻyicha natijalar, jumladan aniqlangan istisnolar boʻlishini talab qiladi. Shuningdek amaliyotchi tartib-taomillarning maqsadga muvofiqligi haqida fikr bildirmasligi va ishonch fikri yoki xulosasini ifodalamasligi koʻrsatiladi.

Alohida bayon qilinadiki, qoʻshimcha tartib-taomillar bajarilganida boshqa masalalar aniqlanib, ular haqida ham xabar berilishi mumkin edi, hamda hisobot boshqa maqsad uchun mos boʻlmasligi mumkin. Standart hisobot faqat buyurtmachi va nazarda tutilgan foydalanuvchilar uchun moʻljallanganini koʻrsatishga yoʻl qoʻyadi, tarqatish yoki foydalanishni cheklashni ham koʻrib chiqish mumkin, masalan tartib-taomillar maxfiy maʼlumotga tegsa.

Topshiriqni shakllantirishdagi odatiy xatolar

Asosiy xavf — tartib-taomillar roʻyxatining noaniqligi. Standart «muhokama qilish», «baholash», «sinash», «tahlil qilish» yoki «oʻrganish» kabi tavsiflar harakat xususiyati va hajmi koʻrsatilmasa, noaniq ekanidan ogohlantiradi. Masalan, kim bilan va qaysi savollar boʻyicha muhokama qilinishi koʻrsatilmagan «muhokama qilish» hech nimani belgilamaydi.

Ikkinchi xato — fikr maʼnosini beruvchi soʻzlar: «tasdiqlaymiz», «guvohlik beramiz». Fikrsiz format uchun bunday ifodalar mos emas. Uchinchisi — hisobot auditorlik xulosasi oʻrnini bosadi, degan kutish: fikr kerak boʻlgan oluvchi uni olmaydi.

Amaliy maslahat: buyurtma berishdan oldin hisobotni soʻrayotgan tomondan (bank, donor, huquq egasi) qaysi hujjatni qabul qilishini aniqlashtiring.

Oʻzbekistondagi huquqiy asos

Kelishilgan tartib-taomillar amalda tashabbus tarzidagi tekshiruv sifatida buyurtma qilinadi. ZRU-677-sonli Qonunning 38-moddasi tashabbus tarzidagi tekshiruv buyurtmachisiga auditorlik tashkilotini mustaqil tanlash hamda tekshiruv yoʻnalishi va hajmini belgilash huquqini beradi. Shu sababli predmet va tartib-taomillar roʻyxatini buyurtmachi belgilaydi, ammo yakuniy hujjat faktlar hisoboti ekanini, auditorlik xulosasi emasligini esda tutish kerak.