Investitsiya koʻchmas mulki auditi: ijaraga berilgan binolar balansda

1-qadam. Tasnif: nima va nima uchun ijaraga beriladi

Auditorning birinchi savoli — kompaniya obyektni nima uchun saqlaydi. IAS 40 boʻyicha investitsiya koʻchmas mulki — yer yoki bino (shu jumladan binoning qismi), ular ijara toʻlovlari yoki qiymat oʻsishi uchun saqlanadi va egasining oʻzi tomonidan ishlatilmaydi. Kompaniya xonalarning bir qismini oʻzi egallasa, auditor maydonlarni ajratishni va qaysi ulushi ijaraga berilishini hujjatlar bilan tasdiqlashni soʻraydi.

Buning uchun ijara shartnomalari, qabul-topshirish dalolatnomalari, qavatlar rejalari, maydonlarni taqsimlash sxemasi va obyekt bir toifadan boshqasiga oʻtkazilgan boʻlsa, oʻtkazish buyrugʻi soʻraladi.

• har bir ijarachi boʻyicha ijara shartnomalari va qoʻshimcha kelishuvlar;
• xonalar rejasi: nima ijaraga beriladi, nimani kompaniyaning oʻzi egallaydi;
• rahbariyatning obyektga egalik maqsadi haqidagi qarori (ijara, qiymat oʻsishi, oʻz foydalanishi);
• obyektni investitsiya koʻchmas mulkiga kiritish mezonlari yozilgan hisob siyosati.

2-qadam. BHMS boʻyicha asosiy vositalardan farqlash

5-son milliy standart “Asosiy vositalar” asosiy vositalarni bir yildan ortiq faoliyatda ishlatiladigan, shuningdek ijaraga berilishi mumkin boʻlgan moddiy aktivlar sifatida belgilaydi. Bu standart matnida investitsiya koʻchmas mulki alohida toifa sifatida ajratilmagan: ijaraga berilgan binolar BHMS boʻyicha amortizatsiya qoidalari bilan birga asosiy vositalar tarkibida qoladi.

Shuning uchun amalda auditor ikki darajani farqlaydi. BHMS boʻyicha buxgalteriya hisobida ijaraga berilgan bino asosiy vosita sifatida yuritiladi, kompaniya MHXS boʻyicha hisobot tayyorlasa, obyekt IAS 40 mezonlariga koʻra investitsiya koʻchmas mulkiga qayta tasniflanadi. Auditor ikkala koʻrinish bir-biriga mos kelishini va farq transformatsiya jadvallarida tushuntirilganini tekshiradi.

3-qadam. Baholash modeli: tannarx yoki haqiqiy qiymat

Dastlab investitsiya koʻchmas mulki tannarx boʻyicha baholanadi. Keyin kompaniya barcha obyektlar uchun bitta modelni tanlashi va uni hisob siyosatida mustahkamlashi shart. Portfel ichida modellarni aralashtirib boʻlmaydi.

Haqiqiy qiymat modelida obyekt har hisobot sanasida qayta baholanadi, qiymat oʻzgarishi foyda yoki zararga kiradi. Tannarx modelida obyekt yigʻilgan amortizatsiya va qadrsizlanish zararlarini ayirgan holda hisobga olinadi, haqiqiy qiymat esa izohlarda ochib beriladi. Ikkala holatda ham bozor qiymatining tasdiqlangan bahosi kerak.

Auditor nimani tekshiradi: baholovchining farazlari, solishtiriladigan bitimlar yoki ijara stavkalari, shartnomalarning muddati va tarkibi, baholovchining mustaqilligi va malakasi hamda davr boshi va oxiridagi baholarning izchilligi. Murakkab obyektlar uchun u oʻz ekspertini jalb qilishi mumkin.

4-qadam. Ijara daromadi va birlamchi hujjatlar

Obyekt qiymatidan tashqari auditor ijara daromadining toʻliqligini tekshiradi: shartnomalarni ijarachilar reyestri, bajarilgan xizmatlar dalolatnomalari, hisobvaraq-fakturalar va hisob raqamiga tushumlar bilan solishtiradi. Odatiy farqlar: xona ijaraga berilgan, ammo shartnoma tuzilmagan; shartnomadagi stavka hisoblangani bilan mos kelmaydi; kommunal toʻlovlar alohida hisobsiz ijaraga qoʻshilgan; ijara taʼtillari hisoblashlarda aks etmagan.

Alohida bogʻliq tomonlarga qaraladi: affillangan shaxsga pasaytirilgan stavkada ijara tushuntirishni talab qiladi va soliq bazasiga taʼsir qilishi mumkin.

5-qadam. Soliq kodeksi boʻyicha mol-mulk soligʻi

Yuridik shaxslarning mol-mulk soligʻi Soliq kodeksi qoidalari boʻyicha hisoblanadi va MHXS hisobotidagi bahoni takrorlamaydi. Soliq solish obyekti — koʻchmas mulk; unga huquqlari davlat roʻyxatidan oʻtkazilishi lozim boʻlgan bino va inshootlar kiradi. Yer uchastkalari bu soliq obyekti emas.

Binolar boʻyicha soliq bazasi — oʻrtacha yillik qoldiq qiymat. Qoldiq qiymat — soliq toʻlovchining hisob siyosatida belgilangan usullar boʻyicha hisoblangan amortizatsiyani ayirgan dastlabki qiymat. Oʻrtacha yillik qiymat har oyning oxirgi kuniga qoldiq qiymatlar yigʻindisining oʻn ikkidan biri sifatida hisoblanadi va har bir obyekt boʻyicha alohida aniqlanadi. 1 kv. m qiymati Kodeksda belgilangan minimal qiymatdan past boʻlsa, soliq toʻlovchi mustaqil baholashni oʻtkazishga haqli.

Umumiy qoida boʻyicha stavka — 1,5 foiz; belgilangan meʼyoriy muddatda tugallanmagan qurilish obyektlari uchun — 3 foiz. Hisobot yiliga bir marta, keyingi yilning 1 martidan kechiktirmay topshiriladi. Aylanmadan olinadigan soliq toʻlovchisi boʻlmaganlar uchun avans muddati — har oyning 10-sanasidan kechiktirmay, yillik summaning oʻn ikkidan biri miqdorida. Avanslar 10 foizdan koʻproq kam hisoblansa, soliq organi ularni penya hisoblab qayta hisoblaydi.

Auditor baza haqiqiy qiymat boʻyicha qayta baholashdan olinmaganini, amortizatsiya hisobdagi usullar bilan bir xil hisoblanganini va ijaraga berilgan obyektlar hisobdan tushib qolmaganini tekshiradi.

Shartli hisob-kitob namunasi

Namuna shartli raqamlarda, aniq kompaniyani aks ettirmaydi. Ofis binosi: yilning dastlabki oltita oyi oxirida qoldiq qiymat — 2 400 mln soʻm, keyingi oltita oy oxirida — 2 300 mln soʻm (amortizatsiya hisoblangach va maydonning bir qismi chiqarilgach).

Qoldiq qiymatlar yigʻindisi: 6 × 2 400 + 6 × 2 300 = 14 400 + 13 800 = 28 200 mln. Oʻrtacha yillik qiymat: 28 200 ÷ 12 = 2 350 mln soʻm. 1,5 foiz stavkada soliq: 2 350 × 0,015 = 35,25 mln soʻm.

MHXS boʻyicha obyekt 3 100 mln haqiqiy qiymatda baholangan boʻlsa ham, soliq bazasi oʻzgarmaydi: qayta baholash hisobotdagi moliyaviy natijaga taʼsir qiladi, ammo Kodeks boʻyicha soliq qoldiq qiymatdan hisoblanadi. Auditor bu farqni solishtirma jadvalda koʻrsatadi.

Odatiy xatolar

• ijaraga beriladigan obyekt oʻz va ijaraga berilgan qismlarga ajratilmagan;
• tanlangan baholash modeli hisob siyosatida mustahkamlanmagan yoki tanlab qoʻllanadi;
• haqiqiy qiymat baholovchidan farazlar tekshirilmasdan va baholash hisoboti boʻlmasdan olingan;
• mol-mulk boʻyicha soliq bazasi qayta baholangan qiymatdan hisoblangan;
• ijara daromadi bank va dalolatnomalar bilan solishtirilmagan;
• obyekt tarkibida yer uchastkasi yoki roʻyxatdan oʻtkazilmaydigan xona borligi hisobga olinmagan.