AJ yirik bitimi va affillangan shaxs bilan bitimni auditorlik tashkiloti tomonidan oʻrganish

Bitim shartlarini oʻrganish qachon majburiy

Bitim (jumladan, qarz, kredit, garov, kafillik) yoki mol-mulkni sotib olish yoxud oʻzgaga berish bilan bogʻliq bir nechta oʻzaro bogʻliq bitimlar, agar mol-mulk qiymati qaror qabul qilingan sanadagi jamiyat sof aktivlarining 15 foizidan oshsa, yirik bitim hisoblanadi (83-modda). Joriy xoʻjalik faoliyati doirasidagi bitimlar va aksiyalar hamda boshqa qimmatli qogʻozlarni joylashtirish bu toifaga kirmaydi.

Yirik bitim boʻyicha qaror uning shartlarini mustaqil tashqi auditorlik tashkiloti baholovchi tashkilot aniqlagan mol-mulk bozor qiymatini hisobga olib oʻrganganidan keyingina qabul qilinadi (84-modda). Affillangan shaxs bilan bitimda ham xuddi shu talab bitim hajmi sof aktivlar qiymatining 10 foizi va undan koʻp boʻlganda amal qiladi (88-modda).

• sof aktivlarning 15 foizidan 50 foizigacha — qarorni kuzatuv kengashi yakdillik bilan qabul qiladi (84-modda);
• 50 foizdan yuqori — qarorni aksiyadorlarning umumiy yigʻilishi qabul qiladi (84-modda);
• affillangan shaxs bilan bitim sof aktivlarning 10 foizidan boshlab — tashqi auditorlik tashkiloti tomonidan majburiy oʻrganish (88-modda);
• agar affillangan shaxs bilan bitim bir vaqtning oʻzida yirik ham boʻlsa, yirik bitimlar haqidagi 8-bob tartibi qoʻllanadi (88-modda).

Chegarani aniqlash misoli

Shartli misol: qaror sanasida AJning sof aktivlari — 100 shartli birlik. 12 birlikdagi bitim yirik hisoblanmaydi, lekin kontragent affillangan shaxs boʻlsa, 10 foiz chegarasi oshgan va oʻrganish majburiy. 30 birlikdagi bitim yirik (15 foizdan yuqori), uni kuzatuv kengashi yakdillik bilan hal qiladi; 60 birlikdagi bitim umumiy yigʻilishga qoʻyiladi. Hisob qaror qabul qilingan sanadagi sof aktivlar boʻyicha olib boriladi, shuning uchun auditorga oʻtgan yil oxiridagi emas, shu sanadagi balansni topshirish kerak.

Qonun, masalan, jamiyat aksiyalarining 20 foizi va undan koʻpiga egalik qiluvchi yuridik shaxsni, shuningdek, kuzatuv kengashi aʼzolari va ijroiya organi rahbarlarini affillangan shaxs deb eʼtirof etadi (85-modda). Roʻyxat kengroq, shuning uchun shaxslar doirasi 85-modda boʻyicha toʻliq tekshiriladi.

Auditorlik tashkiloti aynan nimani oʻrganadi

Qonun protseduralarni sanamaydi, shu sababli ishlar tarkibi auditor bilan shartnomada belgilanadi. Amalda jamiyatga yetkaziladigan zararga taʼsir qiluvchi shartlar oʻrganiladi:

• bitim predmeti va narxi, hisob-kitob tartibi va muddatlari, jarima va taʼminot shartlari;
• narxning baholovchi tashkilot hisobotidagi mol-mulk bozor qiymatiga mosligi;
• sof aktivlar boʻyicha chegara hisobining va oʻzaro bogʻliq bitimlar birlashtirilishining toʻgʻriligi;
• affillangan shaxslar doirasi va tomonlarda manfaatlar toʻqnashuvi mavjudligi;
• jamiyatning moliyaviy holatiga taʼsiri: qarz va taʼminot yuki, hisobotga taʼsir;
• hujjatlarning toʻliqligi: affillangan shaxsning xabarnomasi, oʻrganish bayonnomasi, shartnoma loyihasi.

Bozor qiymatini baholash bilan bogʻliqlik

Bozor qiymati — mol-mulk raqobat sharoitida ochiq bozorda oʻzgaga berilishi mumkin boʻlgan eng ehtimoliy narx (83-modda). Uni baholovchi tashkilot aniqlaydi, uni bitim tomonlari jalb qilishi mumkin. Auditorlik tashkiloti baholashni almashtirmaydi: u baholash hisobotidan boshlangʻich maʼlumot sifatida foydalanadi va shartnomadagi narx unga mosligini hamda baholovchi farazlari jamiyat hisobi maʼlumotlariga zid emasligini tekshiradi.

Amaliy tartib: avval baholash, keyin auditorlik oʻrganish, soʻng boshqaruv organining qarori. Teskari tartibda auditorda shartlarni solishtirish uchun bozor qiymati boʻlmaydi.

Natija qanday rasmiylashtiriladi

84 va 88-moddalar yakuniy hujjat shaklini belgilamaydi, shuning uchun format shartnomada kelishiladi. Mos keladigan doira — ISRS 4400 boʻyicha kelishilgan protseduralar topshirigʻi: ijrochi protseduralarni buyurtmachi bilan kelishadi, bajaradi va bajarilgan protseduralar hamda ular bilan bogʻliq xulosalar haqida xabar beradi. Bunday xulosalarda fikr va tavsiyalar boʻlmaydi, topshiriqning oʻzi esa ishonch berish topshirigʻi hisoblanmaydi.

Boshqaruv organi uchun bu shuni anglatadi: hisobot faktlarni qayd etadi — nima tekshirilgani va nima aniqlangani — bitim haqidagi qaror esa kuzatuv kengashi yoki umumiy yigʻilishda qoladi. Affillangan shaxs bilan bitimda hisobot ijroiya organining oʻrganish bayonnomasi bilan birga materiallarga ilova qilinadi; bayonnomada bitimning huquqiy, moliyaviy, texnik va boshqa muhim jihatlari aks etadi (87-modda).

Harakatlar tartibi va muddatlar

Affillangan shaxs bilan bitim boʻyicha ijroiya organi xabarnomani uch ish kuni ichida oʻrganadi (87-modda), kuzatuv kengashi esa xabarnoma kelgan kundan boshlab oʻn besh kundan kechikmay qaror qabul qiladi (88-modda). Auditor va baholovchini jalb qilishni shu muddat doirasida rejalashtirish kerak. Affillangan shaxs muhokamada qatnashmaydi va ovoz bermaydi (88-modda).

• affillangan shaxsdan xabarnoma olish va bitim hajmini sof aktivlarga nisbatan aniqlash;
• bitim predmeti mol-mulk boʻlsa, bozor qiymatini baholashni buyurtma qilish;
• auditorlik tashkilotiga shartnoma, baholash, balans va oʻrganish bayonnomasini topshirish;
• hisobotni olish va masalani kuzatuv kengashi yoki umumiy yigʻilishga qoʻyish;
• materiallarni saqlash: nizo chiqqanda ular dalil boʻladi.

Aksiyadorning auditorni jalb qilish huquqi

Ovoz beruvchi aksiyalarning kamida 5 foiziga egalik qiluvchi aksiyador jamiyatga zarar yetkazgan yoki yetkazadigan affillangan shaxs bilan bitim tuzish talablari buzilgani belgilarini oʻrganish uchun auditorlik tashkilotini mustaqil jalb qilishi mumkin (89-modda). Sud buzilishni aniqlasa, jamiyat qaror kuchga kirgan kundan boshlab bir oy ichida aksiyador xarajatlarini bu xizmatlarning bozor qiymatidan oshmaydigan miqdorda qoplaydi.

Tashabbuskor auditorlik tekshiruvi buyurtmachisi ustav fondida kamida 5 foiz ulushga ega aksiyador ham boʻlishi mumkin (“Auditorlik faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonunning 36-moddasi), tekshiruv predmeti va muddatlari esa shartnomada belgilanadi. Bundan tashqari, aksiyador talabi boʻyicha jamiyat uch ish kuni ichida bitim haqidagi maʼlumotni yozma taqdim etishi shart (89-modda).

Odatiy xatolar

Yirik bitim talablarining buzilishi uni sud qarori bilan haqiqiy emas deb topishga olib kelishi mumkin (84-modda). Koʻpincha quyidagilar uchraydi:

• oʻrganish boshqaruv organi qarorigacha emas, shartnoma imzolangandan keyin oʻtkazilgan;
• chegara eskirgan sof aktivlar boʻyicha hisoblangan;
• bir nechta oʻzaro bogʻliq bitim alohida baholangan;
• baholash hisoboti yoʻq, narxni solishtirish uchun asos yoʻq;
• affillangan shaxsga oid materiallar auditorga yetib bormagan.