Bir necha yil zarar koʻrganda audit

Hisobdagi zarar va iqtisodiy zarar bir xil narsa emas

Zararning bir qismi «qogʻozdagi» boʻlishi mumkin: xarajatlar notoʻgʻri davrga oid qilingan, zaxiralar xato baholangan, debitorlik qarzi boʻyicha zaxiralar yaratilmagan yoki aksincha, oshirib yuborilgan. Teskari holat ham uchrar: hisobot yaxshi koʻrinadi, ammo mahsulot boʻyicha real marja manfiy, chunki tannarxga yuklamaning hammasi kiritilmagan.

Audit bu ikki qatlamni ajratadi. Avval natijaning oʻzi qanchalik ishonchli aks ettirilgani tekshiriladi, keyin esa nima uchun u mohiyatan manfiy ekani aniqlanadi. Birinchi qadamsiz har qanday boshqaruv tahlili notoʻgʻri raqamlarga tayanadi.

Sabab koʻpincha qayerda yashirinadi

Biz moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotdan boshlab moddalar va kontragentlar boʻyicha chuqurlashib boramiz. Odatiy izlash yoʻnalishlari:

• mahsulotlar, mijozlar va savdo kanallari boʻyicha tannarx va marja: koʻpincha ayrim shartnomalar zarar keltiradi, umumiy natija esa buni yashiradi;
• ustama va boshqaruv xarajatlarini boʻlinmalar va guruh yuridik shaxslari oʻrtasida taqsimlash;
• yoʻqotishlar va hisobdan chiqarishlar: kamomadlar, brak, muddati oʻtgan zaxiralar, asossiz yoʻqotish meʼyorlari;
• qarz va kreditlar boʻyicha foiz xarajatlari, valyuta majburiyatlari boʻyicha kurs farqlari;
• debitorlik qarzi: toʻlov muddatlari, shubhali qarzlar, «oʻzimizniki» kontragentlarga berilgan kechiktirishlar;
• bajarilishi dastlabdan zarar keltiradigan shartnomalar, jarimalar va penyalar;
• xarajatlarni oʻtkazish: nimani kapitallashtirish, nimani xarajatga chiqarish kerak va aksincha;
• daromad va xarajatlarni toʻgʻri davrda tan olish, oyni yopish sifati;
• bogʻliq tomonlar bilan bozor narxlaridan farq qiladigan operatsiyalar.

Ish qanday oʻtadi va qanday hujjatlar kerak

Tartib odatda shunday: avval maqsadlar va davr (odatda soʻnggi bir necha yil) kelishiladi, keyin maʼlumotlar yigʻiladi, tahlil qilinadi, birlamchi hujjatlar tanlab tekshiriladi va xulosalar hamda tavsiyalar bilan hisobot tayyorlanadi.

• tahlil qilinayotgan yillar uchun yillik va oraliq moliyaviy hisobot, aylanma qaydnomalar, bosh kitob;
• soliq hisoboti va foyda soligʻi hisob-kitoblari, QQS deklaratsiyalari;
• asosiy mijozlar va yetkazib beruvchilar bilan shartnomalar, solishtirma dalolatnomalar;
• tannarx, xarajatlar, zaxiralar va debitorlik qarzi boʻyicha shifrlamalar;
• kredit va qarz shartnomalari, toʻlov jadvallari, garov va kafillik shartnomalari;
• agar yuritilsa, boshqaruv byudjeti va reja-fakt;
• hisob siyosati va uning oʻzgarishi haqidagi buyruqlar.

Faoliyat uzluksizligiga xavf

Takrorlanuvchi zararlar tashkilot ishini davom ettira olmasligi mumkinligining asosiy belgilaridan biridir. Moliyaviy hisobotning milliy standarti (2-sonli MHMS) baholashni toʻgʻridan-toʻgʻri rahbariyatga yuklaydi: hisobotni tayyorlashda rahbariyat faoliyatning uzluksiz davom etish imkoniyatini baholaydi, baholashda hisobot davri oxiridan keyingi kamida oʻn ikki oy hisobga olinadi. Rahbariyat uzluksizlikka taʼsir qiluvchi muhim hodisa yoki vaziyatlardan xabardor boʻlsa, ularni izohlarda yoritishi kerak.

Tashqi auditor uchun xalqaro audit standarti kelgusi hodisa va sharoitlarni, faoliyat uzluksizligiga taʼsir qilishi mumkin boʻlganlarini, audit ichki cheklovlari ayniqsa kuchli namoyon boʻladigan sohalarga kiritadi. XAS 570 eslatadi: auditor bunday kelgusi hodisa yoki sharoitlarni bashorat qila olmaydi, xulosada muhim noaniqlikka ishora yoʻqligi esa tashkilot ishini davom ettirishiga kafolat boʻla olmaydi. Shu sababli pul oqimlari prognozi va rahbariyat rejalarini oldindan tayyorlab, hujjatlar bilan tasdiqlash kerak, auditor savollarini kutib oʻtirmaslik lozim.

Tashabbusli audit bunday bazani yigʻishga yordam beradi: prognoz taxminlarini, moliyalashtirish manbalarining yetarliligini, majburiyatlar jadvalini va zarardan chiqish choralarining realistikligini tekshiradi.

Zarar qonun nuqtai nazaridan nimani anglatadi

Soliq jihati. Soliq kodeksiga koʻra soliq toʻlovchining zarari — tuzatishlarni hisobga olgan holda chegiriladigan xarajatlarning jami daromaddan oshishi. Oldingi davrlarda zarar koʻrgan soliq toʻlovchi joriy davr foydasini zararning butun summasiga yoki uning bir qismiga kamaytirishga haqli; bir necha kalendar yilda olingan zararlar ular olingan tartibda oʻtkaziladi (SK 333-moddasi). Demak, oʻtgan yillar zarari miqdoridagi xato kelgusi davrlar soligʻiga ham taʼsir qiladi.

Aksiyadorlik jamiyatlari uchun korporativ jihat. Sof aktivlar qiymati buxgalteriya hisobi maʼlumotlari boʻyicha aktivlar va majburiyatlar oʻrtasidagi farq sifatida aniqlanadi. Ikkinchi va undan keyingi har bir moliyaviy yil yakuni boʻyicha sof aktivlar balans yoki auditorlik tekshiruvi natijasiga koʻra ustav fondidan (kapitalidan) kam boʻlsa, jamiyat ustav fondini sof aktivlar qiymatidan oshmaydigan miqdorgacha kamaytirishi shart («Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida»gi Qonunning 32-moddasi). Sof aktivlar ustav va zaxira fondlari yigʻindisidan kam boʻlsa, dividendlar toʻlash cheklanadi (54-modda). Masʼuliyati cheklangan jamiyatlar uchun tartib «Masʼuliyati cheklangan jamiyatlar toʻgʻrisida»gi Qonun va ustav bilan belgilanadi, uni alohida tekshirish lozim.

Misol: toʻplangan zarar sof aktivlarni qanday yeb qoʻyadi

Shartli misol, raqamlar uydirma. Ustav fondi 1 000 shartli birlik va oʻtgan yillarning toʻplangan zarari 700 boʻlgan aksiyadorlik jamiyati. Boshqa kapital moddalari boʻlmasa, sof aktivlar 300 ni tashkil etadi — bu ustav fondidan kam. Yana bir 200 lik zarar yili sof aktivlarni 100 gacha kamaytiradi. Agar bu holat ikkinchi yoki undan keyingi moliyaviy yil yakuni boʻyicha qayd etilsa, jamiyat ustav fondini kamaytirishi kerak, dividend toʻlash esa mumkin emas.

Audit bu raqamlarning qanchalik ishonchli ekanini koʻrsatadi: debitorlik boʻyicha zaxiralar kamaytirib koʻrsatilmaganmi, kapitallashtirilishi lozim boʻlgan xarajatlar xarajatga chiqarilmaganmi yoki aksincha. Bunday qayta baholashdan keyin sof aktivlar hisoblanganidan yuqori ham, past ham chiqishi mumkin.

Egalar va buxgalterlarning odatiy xatolari

• mahsulotlar va mijozlar boʻyicha tahlil oʻrniga zarar «oʻzi hal boʻlishini» kutish;
• zararni faqat tashqi sabablar — kurs, bozor, mavsumiylik — bilan izohlash, oʻz tannarxini tekshirmaslik;
• asoslarini qayd etmasdan xarajatlarni davrlar va yuridik shaxslar oʻrtasida koʻchirish;
• biznes sharoitlari oʻzgarganda zaxiralar va baholarni qayta hisoblamaslik;
• bank yoki hamkor talab qilmaguncha pul oqimlari prognozini tayyorlamaslik;
• oʻtgan yillar zararlari soliq hisobida qanday aks etganini tekshirmaslik.