Avtomobil yigʻish va avtokomponent ishlab chiqarish auditi: butlovchi qismlar, kafolat va jihozlar

Import butlovchi qismlar: tannarx nimadan shakllanadi

IAS 2 boʻyicha zaxiralar ikki qiymatdan eng kichigi boʻyicha baholanadi: tannarx va sof sotish qiymati. Tannarx xarid xarajatlarini, qayta ishlash xarajatlarini va zaxiralarni hozirgi joyi va holatiga keltirish uchun qilingan boshqa xarajatlarni oʻz ichiga oladi. Taʼminotchining savdo chegirmalari va bonuslari xarid xarajatlarini kamaytiradi, shuning uchun auditor faqat hisob kartochkasini emas, shartnoma, invoys va haqiqiy toʻlovni solishtiradi.

Yigʻish ishlab chiqarishida xarajatlar aniq bazasiz “yoyib tashlanmasdan”, butlovchi qismlarning muayyan partiyalariga tegishli qilinishi muhim. Auditor modellar boʻyicha tannarx hisob-kitobini soʻraydi va uni spetsifikatsiyalar (BOM) hamda yigʻishga haqiqiy hisobdan chiqarish bilan solishtiradi.

• butlovchi qismlarni yetkazib berish boʻyicha shartnomalar, invoyslar va hujjatlar, bojxona toʻlovlari va transport xarajatlarining tasdigʻi;
• birlik tannarxi va umumishlab chiqarish xarajatlarining modellar boʻyicha taqsimoti hisob-kitobi;
• butlovchi qismlar, uzellar, tugallanmagan ishlab chiqarish va tayyor avtomobillar boʻyicha qoldiq qaydnomalari;
• yaroqsiz mahsulot, chiqindi va hisobdan chiqarish dalolatnomalari.

Yaroqsiz mahsulot, boʻsh turib qolish va meʼyordan tashqari yoʻqotishlar

IAS 2 zaxira tannarxidan nostandart xarajatlarni aniq chiqarib tashlaydi: materiallar, mehnat va boshqa ishlab chiqarish xarajatlarining meʼyordan tashqari isrofi yuzaga kelgan davrning xarajati sifatida tan olinadi. Amalda bu yigʻish paytida buzilgan uzellar, yaroqsiz mahsulotni qayta ishlash va konveyer toʻxtab qolishi qiymati tayyor mahsulot qiymatida qolmasligi kerakligini anglatadi.

Auditor korxona oddiy texnologik yoʻqotishlarni meʼyordan tashqari yoʻqotishlardan qanday ajratishini tekshiradi va hisobdan chiqarish meʼyorlarini haqiqiy holat bilan solishtiradi.

Sof sotish qiymati va eskirib qolgan butlovchi qismlar

Sof sotish qiymati — oddiy faoliyat jarayonidagi taxminiy sotish bahosidan tugallash va sotish uchun zarur taxminiy xarajatlar ayirilgan qiymatdir. Avtokomponentlar uchun zaxiralar qadrsizlanishi xavfi model almashganda, avtomobil ishlab chiqarishdan olinganda, narx yoki buyurtmachi talablari oʻzgarganda paydo boʻladi: eskirgan modifikatsiyaga moslangan butlovchi qismlar omborda talabsiz qolishi mumkin.

Agar zaxiralar tannarxdan past baholab hisobdan chiqarilgan boʻlsa va keyin sharoit oʻzgargan boʻlsa, IAS 2 har keyingi davrda qayta baholashni talab qiladi, hisobdan chiqarilgan summa esa dastlabki hisobdan chiqarish doirasida tiklanadi. Auditor aylanuvchanlik tahlilini va qoldiqlarning yosh tuzilmasini soʻraydi.

Misol (shartli sonlar): uzellar partiyasi 1 000 shartli birlikda hisobga olingan, kutilayotgan sotish bahosidan tugallash va sotish xarajatlari ayirilgandan keyin 900. Zaxiralar 900 qiymatida koʻrsatiladi, 100 farq esa davr xarajati boʻladi.

Ishlab chiqaruvchining kafolat zaxirasi

Kafolat majburiyati odatda IAS 37 boʻyicha baholanadi. Zaxira oʻtgan voqea natijasida hozirgi majburiyat mavjud boʻlganda, resurslar chiqib ketishi ehtimoli yuqori boʻlganda va summani ishonchli baholash mumkin boʻlganda tan olinadi. Zaxira summasi — hisobot davri oxirida majburiyatni bajarish uchun zarur xarajatlarning eng aniq bahosi.

IFRS 15 kafolat turlarini farqlaydi: xaridor kafolatni alohida sotib ola olmasa, u IAS 37 boʻyicha hisobga olinadi, faqat kafolat (yoki uning bir qismi) mijozga mahsulot kelishilgan xususiyatlarga mosligi kafolatidan tashqari xizmat bersa, bunday emas. Bunda ushbu qism alohida ijro majburiyati boʻladi va bitim narxi unga taqsimlanadi. Avtomobilga pullik uzaytirilgan kafolat ikkinchi holatning odatiy misolidir.

Auditor kafolat boʻyicha murojaatlar statistikasini, zaxira hisob-kitobini, zaxiradan faqat belgilangan maqsadda foydalanishni va har hisobot sanasida bahoning qayta koʻrib chiqilishini tekshiradi. Zaxira bahosi buxgalteriya bahosi hisoblanadi, shuning uchun XAS 540 boʻyicha protseduralar va rahbariyatning yon bosishini baholash qoʻllaniladi.

• oldingi davrlarda kafolat boʻyicha murojaatlar va taʼmirlash qiymati maʼlumotlari;
• dilerlar va xaridorlar bilan shartnomalardagi kafolat shartlari;
• zaxira hisob-kitobi va uni haqiqiy xarajatlar bilan solishtirish;
• qaytarishlar va chaqirib olish kampaniyalari hujjatlari.

Jihozlar, press-formalar va shtamplar

Avtokomponentlar uchun jihozlar eng yirik investitsiya moddalaridan biridir. Agar u asosiy vositalar taʼrifiga mos kelsa, IAS 16 boʻyicha hisobga olinadi: obyekt qiymati faqat kelajakda iqtisodiy naf kelishi ehtimoli yuqori boʻlsa va qiymatni ishonchli oʻlchash mumkin boʻlsagina aktiv sifatida tan olinadi. IAS 16 alohida ahamiyatsiz obyektlarni, masalan press-formalar, asbob va shtamplarni birlashtirishga hamda mezonlarni umumiy qiymatga qoʻllashga ruxsat beradi.

Auditor eskirish qancha muddatga va qaysi usulda hisoblanayotganini tekshiradi. Tugatish qiymati va foydali xizmat muddati kamida har moliya yili oxirida qayta koʻrib chiqiladi; agar kutilmalar oʻzgargan boʻlsa, bu buxgalteriya bahosining oʻzgarishi hisoblanadi. Ishlab chiqarishdan olingan model uchun jihozlarda qadrsizlanish belgilarini tekshirish shart: IAS 36 boʻyicha bunday baholash har hisobot davri oxirida amalga oshiriladi.

Alohida masala — buyurtmachining tomonidan berilgan jihozlar. Agar press-forma haqini mijoz toʻlagan va u mijozga tegishli boʻlsa, ishlab chiqaruvchi balansida turmasligi kerak; auditor shartnoma va topshirish dalolatnomalarini koʻradi.

Dilerlar avanslari va tushumni tan olish

Avtomobillar yoki detallar partiyasi uchun dilerning oldindan toʻlovi pul tushgan paytda tushum emas. IFRS 15 boʻyicha shartnoma majburiyati — tashkilotning toʻlovni allaqachon olgan yoki toʻlov muddati kelgan tovarlarni mijozga topshirish majburiyatidir. Tushum tovar topshirilgandan keyin tan olinadi.

Agar shartnoma IFRS 15 mezonlariga javob bermasa, olingan haq tushum sifatida faqat muayyan voqealar yuz berganda tan olinadi. Auditor shartnomalarni, joʻnatish jadvallarini, nazorat oʻtgan sanalarni va davr oxiridagi avans qoldiqlarini, shuningdek soliq hisobida aks ettirish toʻgʻriligini tekshiradi — bu boʻyicha soliq mutaxassisi bilan alohida maslahatlashgan maʼqul.

Inventarizatsiya va auditor protseduralari

XAS 501 (ISA 501) amalda imkoni boʻlsa, inventarizatsiyada ishtirok etishni talab qiladi. Yigʻish zavodida bu omborda butlovchi qismlarni, konveyerdagi tugallanmagan ishlab chiqarishni va maydondagi tayyor avtomobillarni tekshirishni anglatadi. Ishtirok etish imkoni boʻlmasa, auditor muqobil protseduralarni qoʻllaydi.

Inventarizatsiya rejasini, zaxiralar joylashuvi sxemasini va qayta hisoblash kuni harakatni hisobga olish tartibini oldindan tayyorlang. Hisobotning ishonchliligi haqidagi xulosa zaxiralar, baholar, asosiy vositalar va tushum boʻyicha protseduralar natijalariga koʻra shakllantiriladi.