Auditorning kasbiy skeptitsizmi (ISA 200): shubha nega kerak

ISA 200 boʻyicha kasbiy skeptitsizm nima

Standart aniq taʼrif beradi. Kasbiy skeptitsizm — bu auditor axborotni shubha ostiga qoʻyadigan, xatolar yoki insofsiz harakatlar tufayli buzib koʻrsatilishi mumkinligini bildiruvchi holatlarga hushyorlik bilan qaraydigan va dalillarni tanqidiy baholaydigan munosabatdir.

Bu aynan munosabat, muayyan odamlarga nisbatan gumon emas. Skeptitsizm auditor buxgalteriyani insofsiz deb hisoblaydi degani emas. Bu hisobot puxta tayyorlangani va rahbariyat ishonch uygʻotgani uchun auditor xato yoki buzib koʻrsatishni oldindan inkor etishga haqli emasligini bildiradi.

Talab ISA 200 ning 15-bandida bayon etilgan: audit kasbiy skeptitsizm bilan rejalashtiriladi va oʻtkaziladi, hisobot sezilarli darajada buzib koʻrsatilgan boʻlishi mumkin boʻlgan holatlar borligini anglagan holda. Yaʼni skeptitsizm rejalashtirishdan boshlab amal qiladi, biror narsa xato ketganda emas.

Auditor nimalarga eʼtibor beradi

Standartni qoʻllash boʻyicha tushuntirishlar (A18-band) auditor hushyorligi aynan nimaga qaratilganini sanab oʻtadi. Amalda bu uning koʻpchilik savollarini izohlaydi:

Shu yerdan odatdagi manzara kelib chiqadi: auditor buxgalterdan tushuntirish oldi, lekin birlamchi hujjat yoki tashqi tasdiqni ham soʻraydi. Bu odamga ishonchsizlik emas, dalil sifatiga qoʻyiladigan talab.

• yigʻilgan boshqa dalillarga zid keladigan dalillar — masalan, hisobdagi qoldiqlar bank koʻchirmasi yoki solishtirma dalolatnomasi bilan mos kelmaydi;
• dalil sifatida foydalanilishi koʻzda tutilgan hujjatlar va soʻrovlarga javoblarning ishonchliligini shubha ostiga qoʻyadigan maʼlumotlar;
• insofsiz harakatlar boʻlishi mumkinligini koʻrsatishi mumkin boʻlgan holatlar;
• rejalashtirilganlardan tashqari qoʻshimcha protseduralar oʻtkazishni taqozo etadigan holatlar.

Auditor nega soʻzga ishonmaydi

Standart tan oladi: aksini oʻylashga asos boʻlmasa, auditor yozuvlar va hujjatlarni haqiqiy deb hisoblashi mumkin. Biroq u dalil sifatida foydalanmoqchi boʻlgan axborotning ishonchliligini baholashi shart. Shubha tugʻilsa yoki insofsiz harakatlar ehtimoli belgilari boʻlsa, qoʻshimcha tekshirish oʻtkazish kerak.

Standart alohida bir vaziyatni ajratib koʻrsatadi: hisobotdagi sezilarli summani tasdiqlovchi yagona dalil faqat bitta hujjat boʻlsa va bu hujjat tabiatan soxtalashtirish ehtimolini istisno etmasa. Shuning uchun yirik operatsiyalar boʻyicha nafaqat shartnoma, balki dalolatnoma, toʻlov hujjati, yozishmalar yoki kontragent tasdigʻi ham soʻraladi.

Qayta soʻrashning yana bir sababi — qarama-qarshi javoblar. ISA 240 ga koʻra, rahbariyat yoki korporativ boshqaruv uchun masʼul shaxslarning soʻrovlarga javoblari bir-biriga mos kelmasa, auditor bu nomuvofiqliklarni tekshirishi shart. Shuning uchun bir xil savol baʼzan turli xodimlarga beriladi: bu odamlarni emas, javoblarning izchilligini tekshirishdir.

Nihoyat, standart rahbariyatning halol va vijdonli ekani haqidagi fikr auditorni skeptitsizmdan ozod etmasligini va oqilona ishonchga erishishda kamroq ishonarli dalillar bilan kifoyalanishga yoʻl qoʻymasligini aniq aytadi. Kompaniya bir necha yildan beri tekshirilsa va unga eʼtiroz boʻlmasa ham, dalillar darajasi pasaymaydi.

Skeptitsizm va kasbiy mulohaza: farqi nimada

Bu tushunchalar tez-tez aralashtiriladi, holbuki standart ularni alohida taʼriflaydi. Kasbiy mulohaza — audit, buxgalteriya hisobi va etika standartlari doirasida muayyan topshiriq sharoitida tegishli harakatlar haqida asosli qarorlar qabul qilish uchun bilim, tajriba va koʻnikmalarni qoʻllashdir. Skeptitsizm — auditorning axborotga yondashuvini belgilovchi munosabat. Mulohaza — qaror qabul qilish vositasi, skeptitsizm esa dalillarni yigʻish va baholashdagi kayfiyatdir.

Mulohaza ayniqsa, masalan, muhimlik va audit xavfi masalalarini hal etishda, shuningdek rahbariyatning hisobot tayyorlash konsepsiyasini qoʻllashdagi mulohazalarini baholashda zarur. Yetarli dalillar yigʻilganmi-yoʻqmi — bu ham kasbiy mulohaza masalasi.

Mulohazaning chegaralari ham bor. Standart uni hujjatlashtirishni talab qiladi va taʼkidlaydi: mulohazaga havola qilib, aniq auditning faktlari yoki yetarli miqdordagi tegishli dalillar bilan tasdiqlanmagan qarorlarni oqlab boʻlmaydi. Murakkab masalalar boʻyicha audit guruhi ichida va boshqa mutaxassislar bilan maslahatlashuv nazarda tutilgan.

Skeptitsizm kompaniyangiz uchun nimani anglatadi

Mijoz uchun bu bir necha amaliy narsani bildiradi. Birinchidan, dalillarning yetarli miqdori baholangan xavflarga bogʻliq: xavflar qanchalik yuqori boʻlsa, dalillar koʻproq kerak boʻlishi ehtimoli shunchalik katta. Kompaniyada murakkab bitimlar, baholash qiymatlari yoki bogʻliq tomonlar bilan operatsiyalar boʻlsa, savollar koʻproq boʻladi — bu normal holat.

Ikkinchidan, miqdor sifatning oʻrnini bosmaydi: koʻp sonli zaif dalillar past sifatni qoplamaydi. Ogʻzaki oʻnta tushuntirish bitta tashqi hujjatdan ogʻirligi kam.

Uchinchidan, oqilona ishonch — yuqori, lekin mutlaq boʻlmagan ishonch darajasi. Skeptitsizm auditor hamma narsani topishiga kafolat bermaydi va auditni har bir operatsiyani yoppasiga tekshirishga aylantirmaydi.

Auditor savollariga qanday tayyorlanish kerak

Auditor skeptitsizmini «oʻchirib» boʻlmaydi, lekin uni kamroq vaqt talab qiladigan qilish mumkin:

Mijozlarning odatiy xatosi — savollardan xafa boʻlib, muloqotni qisqartirish. Bu auditni sekinlashtiradi va odatda qoʻshimcha soʻrovlar sonini oshiradi.

• yirik va odatiy boʻlmagan operatsiyalar boʻyicha asosiy shartnomalar, solishtirma dalolatnomalari, bank koʻchirmalari va tasdiqlarni oldindan yigʻish;
• koʻrsatkichlarning oldingi davrga nisbatan sezilarli oʻzgarishlariga yozma tushuntirishlar tayyorlash;
• turli xodimlarning javoblari bir-biridan farq qilmasligi uchun muloqot boʻyicha bitta masʼul shaxsni tayinlash;
• hujjatlarni savolga «moslashtirmaslik»: kech rasmiylashtirilgan hujjat halol tushuntirishdan koʻra koʻproq savol tugʻdiradi;
• hujjat boʻlmasa, buni darhol aytish — auditor muqobil protsedura tanlaydi;
• takroriy savolni daʼvo deb qabul qilmaslik: koʻpincha u standartning dalillarga qoʻygan talablari bilan bogʻliq.