Aviakompaniya va aeroport auditi: dvigatellarga texnik xizmat, samolyotlar ijarasi va chipta sotuvi

Kapital tekshiruvlar va TXK — asosiy vositalar komponentlari sifatida

Samolyot — bitta aktiv emas, balki xizmat muddati turlicha boʻlgan qismlar majmuasi. 16-sonli MHXS (IAS) buni aynan aviatsiya misolida tavsiflaydi: asosiy vositalarning ayrim qismlarini muntazam oraliqlarda almashtirish kerak boʻlishi mumkin, salon (oʻrindiqlar, oshxona modullari) esa planer xizmat muddati davomida bir necha marta almashtirilishi mumkin. Bunday almashtirish qiymati aktivning balans qiymatiga kiritiladi, almashtirilgan qismning balans qiymati esa hisobdan chiqariladi.

Bu qoida yirik rejali tekshiruvlarga ham tegishli. Standartga koʻra, HKni ekspluatatsiya qilish sharti nosozliklarni aniqlash uchun muntazam yirik inspeksiyalar boʻlishi mumkin, qismlar almashtirilishidan qatʼiy nazar. Navbatdagi inspeksiya xarajatlari tan olish mezonlari bajarilsa, almashtirish sifatida kapitallashtiriladi, oldingi inspeksiyaning qoldiq qiymati (jismoniy detallardan farqli ravishda) hisobdan chiqariladi. Zarur boʻlsa, kelgusidagi shunga oʻxshash inspeksiya qiymatining bahosi komponent sotib olinayotgan paytda qancha turganining yoʻl-yoʻriqi sifatida ishlatilishi mumkin.

Auditor uchun bu uchta tekshiruvni anglatadi: hisobda muhim komponentlar (planer, dvigatellar, shassi, salon) ajratilganmi, ular alohida amortizatsiya qilinayaptimi va bajarilgan tekshiruv qiymati balansda qolib ketmayaptimi. Standart umumiy qiymatga nisbatan qiymati muhim boʻlgan har bir qismni alohida amortizatsiya qilishni talab qiladi.

• HK qiymatining komponentlar boʻyicha taqsimoti va har birining foydali xizmat muddati soʻraladi;
• TXK boʻyicha bajarilgan ishlar dalolatnomalari uchish soati va sikllar maʼlumotlari bilan solishtiriladi;
• joriy taʼmir va mayda detallarni rejali almashtirish asossiz kapitallashtirilmayotgani tekshiriladi;
• yangi tekshiruv oʻtkazilgan paytda oldingi tekshiruv qoldigʻi hisobdan chiqarilgani tekshiriladi.

Havo kemalari ijarasi

Koʻpgina tashuvchilarda parkning muhim qismi ijaraga olingan. Birinchi savol — shartnoma ijara hisoblanadimi: 16-sonli MHXS (IFRS) boʻyicha shartnoma aniqlangan aktivdan foydalanishni maʼlum muddat davomida nazorat qilish huquqini haq evaziga bersa, u ijarani oʻz ichiga oladi. Ekipaj bilan toʻliq xizmatli ijara, quvvat almashinuvi yoki charter shartnomalari tahlilni talab qiladi: aniq HK ustidan nazorat berilganmi yoki tashish xizmati koʻrsatilyaptimi.

Ijara mavjud boʻlsa, ijarachi boshlanish sanasida foydalanish huquqi aktivi va ijara majburiyatini tan oladi. Istisnolar — qisqa muddatli ijara va qiymati past aktivlar ijarasi, agar kompaniya umumiy talablarni qoʻllamaslikni tanlagan boʻlsa. Samolyotlar uchun bunday istisno amalda kam qoʻllanadi, ammo ijara muddati va uzaytirish shartlarini baribir tekshirish kerak: ijara muddatini baholashdagi xato ham aktivni, ham majburiyatni oʻzgartiradi.

Alohida masala — valyuta. HK uchun ijara toʻlovlari odatda dollarda belgilanadi, ijara majburiyati esa pul bilan ifodalangan modda hisoblanadi. 21-sonli MHXS (IAS) boʻyicha valyutadagi pul moddalari davr oxiridagi kurs boʻyicha qayta hisoblanadi, kurs farqlari esa vujudga kelgan davrning foyda yoki zararida tan olinadi. Valyuta majburiyatlari ulushi katta boʻlsa, bu moliyaviy natija buzilishining asosiy manbalaridan biridir.

Sotilgan chiptalar — shartnoma boʻyicha majburiyat

Yoʻlovchi chipta uchun toʻlagan, ammo parvoz hali boʻlmagan boʻlsa, aviakompaniyada xizmatni taqdim etish majburiyati paydo boʻladi. 15-sonli MHXS (IFRS) shartnoma boʻyicha bunday majburiyatni tashkilot mijozdan haq olgan (yoki toʻlov muddati kelgan) tovar yoki xizmatlarni mijozga topshirish majburiyati sifatida taʼriflaydi. Daromad faqat parvoz bajarilgan sari tan olinadi.

Tarmoq xususiyati — umuman ishlatilmagan chiptalar. Standart bunday foydalanilmagan huquqlarni «breakage» deb ataydi. Tashkilot foydalanilmagan chiptalar summasiga huquqi borligini kutsa, kutilayotgan summani foydalanilgan huquqlarga mutanosib ravishda daromad sifatida tan oladi; kutmasa — qolgan huquqlardan foydalanish ehtimoli uzoq boʻlib qolganda tan oladi. Auditor baho qaysi statistik maʼlumotlarga asoslanganini va daromad muddatidan oldin tan olinmayotganini tekshiradi.

Yoʻlovchilar pulni qaytarib olish huquqiga ega boʻlsa, qaytarishlar hisobi kerak: tashkilot toʻlovni olgan va uning bir qismini qaytarishni kutganda qaytarish majburiyatini tan oladi. Aviakompaniya uchun bular qaytariladigan tariflar va bekor qilingan reyslar chiptalaridir.

• hisobot sanasiga sotilgan, ammo bajarilmagan parvozlar reyestri, uchish muddatlari boʻyicha taqsimlangan;
• foydalanilmagan qismni baholash uchun chiptalardan foydalanish metodikasi va tarixi;
• band qilish tizimi maʼlumotlarini buxgalteriya hisobi bilan solishtirish;
• reyslar bekor qilinganda qaytarishlar va kompensatsiyalar boʻyicha majburiyat.

Zaxiralar, jumladan havo kemalarini qaytarish boʻyicha

Ijara shartnomasi koʻpincha HKni ijaraga beruvchiga maʼlum texnik holatda qaytarishni talab qiladi. Zaxira yaratish kerakmi, 37-sonli MHXS (IAS) mezonlari bilan hal qilinadi. Zaxira uchta shart bajarilganda tan olinadi: oʻtgan hodisa natijasida joriy majburiyat (huquqiy yoki ixtiyoriy qabul qilingan) mavjud; uni bajarish uchun resurslar chiqib ketishi ehtimoli bor; majburiyat summasini ishonchli baholash mumkin. Shartlar bajarilmasa, zaxira tan olinmaydi.

Standart muhim aniqlik kiritadi: zaxira sifatida faqat oʻtgan hodisalardan kelib chiqqan va tashkilotning kelgusi harakatlaridan mustaqil mavjud boʻlgan majburiyatlar tan olinadi. Shuning uchun auditorga shartnoma, qaytarish shartlari va hisob-kitob kerak: majburiyat aynan qachon vujudga keladi (uchish davomida yoki qaytarish paytida), qaysi ishlar qamrab olinadi va ularning qiymati qanday baholangan. Zaxira har bir hisobot sanasida qayta koʻrib chiqiladi va joriy eng ishonchli bahoga moslashtiriladi.

Odatiy xatolar — joriy majburiyatsiz «har ehtimolga qarshi» zaxira, teskarisi (shartnoma boʻyicha majburiyat bor, zaxira yaratilmagan) va ekspluatatsiya jadvali oʻzgargandan keyin bahoni qayta koʻrib chiqmaslik.

Aeroport va majburiy audit: nimalarga eʼtibor berish kerak

Aeroport tartibga solinadigan xizmatlar, maydonlar ijarasi, infratuzilma aktivlari va aviakompaniyalar bilan hisob-kitoblarni birlashtiradi. Bu yerdagi tarmoq xususiyati boshqacha: infratuzilmani komponentlar boʻyicha hisobga olish, aeroport ijaraga beruvchi boʻlgan ijara shartnomalari va daromadni xizmat turlari boʻyicha ajratish. Komponentlar va ijaraga yondashuvlar yuqorida bayon etilganlar bilan bir xil, ammo ijaraga beruvchi nuqtayi nazaridan.

Tekshiruvdan oldin komponentlar bilan asosiy vositalar reyestrini, HK va maydonlar ijarasi boʻyicha barcha shartnomalarni, sotilgan chiptalar va qaytarishlar maʼlumotlarini, zaxiralar hamda valyuta kurslari hisob-kitoblarini tayyorlang. Bu hujjatlar qanchalik erta yigʻilsa, auditning dala bosqichi shunchalik qisqa boʻladi.