2026-yil hisobotining majburiy auditi: auditor nimaga eʼtibor beradi

Yangi norma qanday qilib xavf zonasiga aylanadi

XAS 315 ga koʻra auditor xavflarni baholash jarayonida «tarmoqqa oid, tartibga soluvchi va boshqa tashqi omillarni» tushunishi kerak (19-band). Standart tushuntirishicha, tartibga soluvchi muhit huquqiy muhitni va undagi tegishli oʻzgarishlarni qamrab oladi (A70). Shu sababli SK dagi oʻzgarish audit rejasiga avtomatik tushadi: auditor uni qayd etadi va jiddiy buzilish xavfiga taʼsirini baholaydi.

ISA 250 qonunlarni ikki turga ajratadi. Ayrimlari hisobotga bevosita taʼsir qiladi: ular aks ettiriladigan summalarni va oshkor qilinadigan maʼlumotlarni belgilaydi (2-band); soliq normalari aynan shu guruhga kiradi. Qolgan qonunlar boʻyicha auditor kamida rahbariyatdan rioya qilinishi haqida soʻrashi va nazorat organlari bilan yozishmalarni oʻrganishi shart (14-band). Hisob siyosati ham eʼtibor markazida: auditor uning amaldagi hisobot konsepsiyasiga mosligini baholaydi (XAS 315, 20-band).

Elektron hisobvaraq-fakturalar va ularni tuzatish

SK 47-moddasining birinchi qismi OʻRQ-1108 tahririda bayon etilgan va 2026-yil 1-yanvardan amal qiladi. Hisobvaraq-faktura, qoida tariqasida, elektron hisobvaraq-fakturalar axborot tizimida elektron shaklda rasmiylashtiriladi; narx yoki miqdor oʻzgarganda sotuvchi qoʻshimcha yoki tuzatilgan hisobvaraq-faktura chiqarishi shart.

Auditor uchun bu tushum va QQS zonasi: sotuvni tan olishning toʻliqligi va davri, orqaga sana bilan tuzatishlar.

• chiqarilgan elektron hisobvaraq-fakturalar reyestrini tushum hisobvaraqlaridagi aylanmalar bilan solishtirish;
• hisobot sanasidan keyingi tuzatilgan va qoʻshimcha hisobvaraq-fakturalardan tanlama olish hamda tuzatish qaysi davrda aks ettirilganini tekshirish;
• birlamchi hujjatlarning (dalolatnoma, yuk xati) hisobvaraq-fakturadagi maʼlumotlarga mosligi;
• hisobotdagi QQS ni sotuvlar va xaridlar kitobi bilan solishtirish.

Soliq organi shakllantirgan soliq hisoboti

SK ning 81-moddasi 2026-yil 1-yanvardan yangi tahrirda: bir qator soliqlar boʻyicha hisobotni soliq organlari elektron shaklda, oʻz tizimidagi va soliq toʻlovchi oʻzi kiritgan maʼlumotlar asosida shakllantiradi. Roʻyxatga, xususan, QQS va aylanmadan olinadigan soliq kiradi. Maʼlumotlar hisob bilan mos kelmasa, soliq toʻlovchi tuzatishlar kiritadi va hisobotni besh kun ichida, lekin taqdim etish muddatidan kechiktirmay topshiradi. Jim turish shakllantirilgan hisobotga rozilikni bildiradi.

Shu bilan birga soliq hisobotidagi maʼlumotlarning ishonchliligi uchun javobgarlik soliq toʻlovchi yoki soliq agentida qoladi. Auditor uchun bu sezilmaydigan xato xavfi: kompaniya tayyor shaklni tekshirmagan va hisobdan farq hisobotga tushib qolgan.

• kompaniyada shakllantirilgan hisobot haqida bildirishnomani kim oladi va solishtirishni qanday qayd etadi;
• shakllantirilgan hisobotni hisob registrlari va shaxsiy kabinet orqali kiritilgan maʼlumotlar bilan solishtirish;
• tuzatishlar jurnali: qanday farqlar topilgan va qaysi muddatda tuzatilgan;
• oʻzgartirishsiz qabul qilingan shakllar hisobga olingan holda soliq majburiyatlari va zaxiralar hisobi.

Soliq qarzini debitorlar hisobidan undirish

SK ning 120-moddasi endi soliq qarzini soliq toʻlovchining debitorlari hisobidan undirishga yoʻl qoʻyadi, yangi 121-1-modda esa tartibni belgilaydi. Qarzi bor soliq toʻlovchi oʻz debitori hisobidan undirish haqida soliq organiga murojaat qilishga haqli. Debitor oʻn ish kuni ichida solishtirma dalolatnomani imzolashi yoki asoslangan rad javobini berishi kerak. Javob bermasa, qarz tan olingan va undirish uchun kelishilgan hisoblanadi. Undirishning oʻzi qarz toʻliq soʻndirilgunga qadar soliq toʻlovchini soliqlarni toʻlash majburiyatidan ozod qilmaydi.

Auditorda bu yerda ikkita savol bor. Soliq qarzdori kompaniya uchun: debitorlik qarzi toʻgʻri aks ettirilganmi, haqiqiy hisob-kitobdan oldin hisobdan chiqib ketmaganmi. Debitor kompaniya uchun: jim turish bilan tan olingan qarz majburiyat sifatida aks ettirilishi, kontragentlar bilan solishtirmalar esa tekshirilishi kerak.

Shartli raqamlardagi misol. A kompaniyaning soliq qarzi 100 mln soʻm, B debitor unga 60 mln soʻm qarz. B belgilangan muddatda jim tursa, 60 mln soʻmlik qarz tan olingan hisoblanadi. Auditorga solishtirma dalolatnoma, soliq organining bildirishnomasi va qarz ikkala tomonda yopilgan provodkalar kerak boʻladi.

Qarzni boʻlib toʻlash va soliq imtiyozlari

SK 100-moddasining toʻrtinchi qismi yuridik shaxslar va tadbirkorlarga soliq auditi natijasida qoʻshimcha hisoblangan soliqlar va moliyaviy sanksiyalarni soliq organi qarori kuchga kirgan kundan boshlab olti oy ichida teng ulushlarda toʻlashga imkon beradi. Auditor bunday summalar qanday aks ettirilganini va majburiyatlar kerakli davrda tan olinganini tekshiradi; olti oylik muddatni majburiyatlarni qisqa va uzoq muddatlilarga ajratishda inobatga oladi.

SK ning 75-moddasiga koʻra Prezident qarorlari bilan soliq imtiyozlari qatʼiy belgilangan shaklda beriladi. Soliqlarning koʻpchiligi boʻyicha bu stavkani 50 foizdan koʻp boʻlmagan miqdorda va uch yildan oshmagan muddatga pasaytirish. Foyda soligʻi boʻyicha esa faqat uch yildan oshmagan muddatga tezlashtirilgan amortizatsiya huquqi.

• imtiyoz qoʻllanilishiga asos boʻlgan qaror yoki boshqa hujjat;
• qoʻllangan imtiyozning ruxsat etilgan shaklga va amal qilish muddatiga mosligi;
• imtiyoz shartlarida nazarda tutilgan boʻlsa, ozod qilingan mablagʻlardan maqsadli foydalanish;
• tezlashtirilgan amortizatsiyada kechiktirilgan soliqlar hisobi.

Audit boshlanishidan oldin kompaniya nimani tayyorlashi kerak

Yangi normalar eʼtirozga aylanib qolmasligi uchun paketni oldindan shakllantiring. Odatiy xatolar: hisobvaraq-fakturalar asosni qayd etmasdan tuzatiladi, tayyor hisobot solishtirmasdan qabul qilinadi, debitorlar bilan solishtirma dalolatnomalar saqlanmaydi.

• hisob siyosati toʻgʻrisidagi buyruq va uning 2026-yildagi oʻzgarishlari roʻyxati;
• hisobvaraq-fakturalar reyestrlari va tushum hamda QQS aylanmalari bilan solishtirma;
• soliq organi shakllantirgan soliq hisobotini hisob bilan solishtirish tasdiqlari;
• yil davomida soliq organlari bilan yozishmalar, tekshiruv qarorlari va dalolatnomalari;
• hisobot sanasiga debitorlar va kreditorlar bilan solishtirma dalolatnomalar;
• qoʻllanilayotgan barcha imtiyozlar boʻyicha asos hujjatlar.