Auditda aniqlanadigan hisobotdagi tipik buzilishlar

1. Birlamchi hujjatlar va xarajatlarni tasdiqlash

Xoʻjalik operatsiyalarini buxgalteriya hisobida aks ettirish asosi — operatsiya amalga oshirilganini qayd etuvchi birlamchi hisob hujjatlaridir (“Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Qonunning 14-moddasi). Auditor tekshiruvni aynan shundan boshlaydi, chunki qolgan hamma narsa shunga tayanadi.

Qonun masʼuliyatni alohida belgilaydi: birlamchi hujjatlarni tuzgan va imzolagan shaxslar ularning oʻz vaqtida, toʻgʻri va ishonchli boʻlishi hamda belgilangan muddatlarda hisobga topshirilishi uchun javob beradi (14-modda). Tuzatishlar ham cheklangan: operatsiya ishtirokchilari tasdiqlamagan oʻzgartirishlar mumkin emas, bank va kassa hujjatlarida esa hech qanday tuzatish va oʻchirishlarga yoʻl qoʻyilmaydi.

• hujjatni notoʻgʻri shaxs imzolagan yoki lavozimi va familiyasi yoʻq;
• operatsiya aks ettirilgan, ammo hujjat olinmagan yoki hisobot topshirilgandan keyin olingan;
• dalolatnoma yoki yuk xatiga ikkinchi tomon tasdigʻisiz tuzatish kiritilgan;
• kassa va bank hujjatlarida oʻchirib yozishlar bor.

2. Xarajatlar va foyda soligʻi: “asosli” va “tasdiqlangan”

Foyda soligʻi uchun daromad olish bilan bogʻliq xarajatlar chegiriladi, lekin faqat “asoslangan va hujjatlar bilan tasdiqlangan” xarajatlar (SK 305-moddasi). Hujjat bilan tasdiqlangan xarajat deganda qonunchilikka muvofiq rasmiylashtirilgan hujjatlar bilan tasdiqlangan xarajatlar tushuniladi.

Tipik sharh: xarajat hisobda bor, ammo shartnoma, dalolatnoma yoki boshqa hujjat yoʻq yoki nuqsonli rasmiylashtirilgan. Auditor soliqni sizning oʻrningizga qayta hisoblamaydi, biroq soliq organi chegirmani qabul qilmaslik xavfini koʻrsatadi va zaxira yoki hisobotda ochib berish kerakligini baholaydi.

3. QQS va hisobvaraq-fakturalar

Olingan tovar va xizmatlar boʻyicha QQS hisobga olinishi soliq summasi alohida koʻrsatilgan hisobvaraq-faktura yoki taʼminotchining boshqa hujjati olingan va taʼminotchi soliq toʻlovchi sifatida roʻyxatdan oʻtgan boʻlsa mumkin (SK 266-moddasi). Agar bunday hujjat yoʻq yoki xato bilan tuzilgan boʻlsa, hisobga olish huquqi savol ostida qoladi.

Sotuvchi tomonida boshqa qoida amal qiladi: sotilayotgan tovar (xizmat) qiymati oʻzgarganda, jumladan narx oʻzgarganda yoki yetkazilgan tovarlar yoxud koʻrsatilgan xizmatlar miqdori aniqlashtirilganda, sotuvchi qoʻshimcha yoki tuzatilgan hisobvaraq-faktura berishi shart (SK 47-moddasi). Tez-tez uchraydigan xato — summani hisobda tuzatish dalolatnomasi bilan oʻzgartirib, hisobvaraq-fakturani qayta rasmiylashtirmaslik.

Oldindan nima qilish kerak: olingan hisobvaraq-fakturalar reyestrini kontragentlar boʻyicha hisob bilan solishtirish, taʼminotchilar maqomini tekshirish va tasdiqlovchi hujjatsiz hisobga olingan summalarni ajratib olish.

4. Hisob registrlari va xatolarni tuzatish

Registrlar birlamchi hujjatlardagi maʼlumotlarni tizimlashtirishi va jamlashi kerak (“Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Qonunning 15-moddasi), ularga tasdiqlanmagan tuzatishlar kiritish mumkin emas. Amalda auditor buni birlamchi hujjatlar va aylanma qaydnoma oʻrtasidagi nomuvofiqlik, “orqaga sana” bilan qoʻlda tuzatishlar va asossiz provodkalar sifatida koʻradi.

Xatoni yozuvni oʻchirish bilan emas, rasmiylashtirilgan hujjat bilan tuzatish kerak. Agar xato davr yopilgandan keyin aniqlansa, uni qachon va kim aniqlagani hamda hisobotga qanday taʼsir qilgani qayd etilishi muhim.

5. Inventarizatsiya va qoldiqlar

Qonun hisob va hisobot maʼlumotlarining toʻgʻriligi va ishonchliligini aktivlar va majburiyatlar inventarizatsiyasini majburiy oʻtkazish bilan bogʻlaydi (16-modda). Tartib va muddatlarni inventarizatsiya boʻyicha buxgalteriya hisobi standarti — 19-son BHMS “Inventarizatsiyani tashkil etish va oʻtkazish” belgilaydi.

Tipik sharhlar: inventarizatsiya oʻtkazilmagan yoki rasmiy oʻtkazilgan, farqlar hisobda aks ettirilmagan, ombor yoki kassadagi qoldiqlar qaydnomalar bilan tasdiqlanmagan. Auditor inventarizatsiya maʼlumotlarini balans bilan solishtiradi, shu sababli oʻtkazib yuborilgan jarayon qoldiq raqamining oʻziga shubha tugʻdiradi.

6. Kontragentlar bilan hisob-kitoblar: debitorlik va kreditorlik qarzlari

Hisob-kitoblar qoldiqlarini auditor koʻpincha kontragentlardan tasdiqnoma olish orqali tekshiradi. Javob kelmasa, u ishonchli dalillar olish uchun muqobil jarayonlarni bajarishi shart (ISA 505, 12-band). Debitorlik qarzi uchun standart misol keltiradi: davr oxiriga yaqin keyingi pul tushumlarini, joʻnatish hujjatlarini va sotuvlarni tekshirish (ISA 505, A18).

Solishtirma dalolatnomalar, shartnomalar va yopuvchi hujjatlar qanchalik yaxshi tayyorlangan boʻlsa, bu yoʻnalish shunchalik tez yopiladi. Harakatsiz eski qarz, kontragent bilan nomuvofiqliklar va solishtirma dalolatnomaning yoʻqligi — eng sezilarli sharhlar.

7. Ichki nazorat

Standart ichki nazorat kamchiligi deb, jumladan, hisobotdagi buzilishlarni oʻz vaqtida oldini olish yoki aniqlash va tuzatish uchun zarur nazoratning yoʻqligini hisoblaydi (ISA 265). Muhim kamchilik — auditorning kasbiy mulohazasiga koʻra boshqaruv uchun javobgar shaxslar eʼtiboriga munosib darajada ahamiyatli boʻlgani.

Bunday sharhlar odatda xulosaga emas, rahbariyatga xatga tushadi: rollar ajratilmagan, provodkadan oldin birlamchi hujjat tekshirilmaydi, davrni yopish reglamenti yoʻq.

Shartli misol

Shartli misol: kompaniya hisobiga koʻra xaridor 80 mln soʻm qarzdor, xaridorning solishtirma dalolatnomasida esa — 65 mln soʻm. Farq 15 mln. Auditor tasdiqnoma soʻraydi, javob boʻlmasa balans sanasidan keyingi pul tushumlari va joʻnatish hujjatlarini tekshiradi. Agar farqning bir qismi hisobga olinmagan qaytarish boʻlib chiqsa, kompaniya hisobni tuzatishi va, ehtimol, tuzatilgan hisobvaraq-faktura berishi kerak boʻladi. Bu yerdagi raqamlar faqat tasvir uchun.

Xulosaga taʼsiri va tekshiruvdan oldin nima qilish kerak

Auditor asosli ishonch oladi, bu yuqori, lekin mutlaq boʻlmagan ishonch darajasidir (ISA 200, 5-band). Natija — hisobotning ishonchliligi va buxgalteriya hisobi qonunchiligiga muvofiqligi haqida yozma fikr bildiruvchi auditorlik xulosasi (ZRU-677, 39-modda). Ish boshlanishiga tuzatsa boʻladigan xatolar qancha kam qolsa, ular fikrga taʼsir qilish ehtimoli shuncha kam.

• muhim xarajatlar boʻyicha birlamchi hujjatlar va imzolarni tekshirish;
• hisobvaraq-fakturalarni QQS hisobi bilan solishtirish;
• inventarizatsiyani hisobot sanasigacha oʻtkazib, rasmiylashtirish;
• yirik kontragentlar boʻyicha solishtirma dalolatnomalarni olish;
• qoʻlda kiritilgan tuzatishlarni tahlil qilib, hujjatlar bilan tasdiqlash.