Auditor nega tekshiruvdan bosh tortishi mumkin: audit shartlari (ISA 210)

Audit shartlari nima

ISA 210 xalqaro audit standarti audit shartlarini shunday aniqlaydi: rahbariyat hisobotni tayyorlashda moliyaviy hisobotning maqbul konsepsiyasidan foydalanishi va rahbariyatning audit oʻtkaziladigan asosiy shartga roziligi. Auditorning maqsadi — topshiriqni faqat uni bajarish asosi kelishilgandagina qabul qilish yoki davom ettirish.

Amalda bu shartnoma imzolanishidan oldin ikki tekshiruvni anglatadi: hisobot qaysi konsepsiya boʻyicha tuzilgani maqbulmi (masalan, BHMS yoki MHXS) va rahbariyat oʻz javobgarligini tasdiqladimi. Auditorning oʻz nazoratidagi qabul masalalari (jamoa malakasi, mustaqillik, resurslar) alohida ISA 220 standarti bilan tartibga solinadi.

Rahbariyat qanday javobgarlikni tan olishi kerak

Audit shartlarini bajarish uchun auditor rahbariyatning oʻz javobgarligini tushunishi va qabul qilishiga roziligini olishi kerak. ISA 210 da u uch yoʻnalishda ifodalangan:

• moliyaviy hisobotni qoʻllaniladigan konsepsiyaga muvofiq tayyorlash, kerak boʻlgan hollarda ishonchli taqdim etishni ham qamrab olgan holda;
• rahbariyat zarur deb hisoblagan ichki nazorat, toki hisobotda firibgarlik yoki xatolar sabab boʻlgan jiddiy buzib koʻrsatishlar boʻlmasin;
• auditorga muhim axborotga kirish, soʻrov boʻyicha qoʻshimcha maʼlumotlar va audit dalillarini olish zarur boʻlgan xodimlarga cheklovsiz kirish imkonini berish.

Auditor topshiriqni qachon qabul qilmaydi

Standart audit shartlari mavjud boʻlmagan bir necha holatni nomlaydi: auditor avval masalani rahbariyat bilan muhokama qiladi, soʻng, qoida tariqasida, topshiriqdan voz kechadi. Agar qonun uni topshiriqni qabul qilishga majbur etmasa, u ikki holatda qabul qilmasligi kerak: hisobot konsepsiyasi maqbul emas deb topilgan yoki rahbariyatning oʻz javobgarligiga roziligi olinmagan.

Hajm cheklovi alohida koʻrsatilgan. Agar rahbariyat auditorni fikr bildirishdan voz kechishga olib keladigan cheklov qoʻysa, bunday topshiriq audit sifatida qabul qilinmaydi, qonun boshqacha talab qilmasa. Amaliyotdagi odatiy misollar: inventarizatsiyada qatnashishni taqiqlash, buxgalterga yoki bank tasdiqlariga kirishni rad etish.

Agar rahbariyat oʻz javobgarligini tan olmasa yoki yozma bayonotlar berishga tayyor boʻlmasa, auditor yetarli va mos audit dalillarini ola olmaydi va bunday topshiriqni qabul qilish oʻrinli emas, qonun uni buni qilishga majburlamasa.

Auditorlik faoliyati toʻgʻrisidagi qonun nima deydi

«Auditorlik faoliyati toʻgʻrisida»gi qonun (ZRU-677) auditorlik tashkilotining, agar xoʻjalik yurituvchi subyekt auditorlik xulosasini tuzish uchun zarur axborotni taqdim etmasa, tekshiruv oʻtkazishni rad etish huquqini mustahkamlaydi. Bundan tashqari, tashkilot tekshiruv oʻtkazish-oʻtkazmaslikni hal qilish uchun mijozning taʼsis hujjatlari, buxgalteriya hujjatlari va hisobotlari bilan oldindan tanishishga haqli.

Majburiy asoslar ham bor. Mustaqillikka toʻsqinlik qiluvchi holatlar mavjud boʻlsa, tashkilot auditorlik xizmatlarini koʻrsatishdan bosh tortishi shart. Qonun tekshiruvni ayrim hollarda taqiqlaydi: masalan, tashkilot tekshiriladigan davrda bu mijozga qonunda sanalgan hamroh xizmatlarni koʻrsatgan boʻlsa yoki hisobot haqidagi fikrga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan manfaatlar ziddiyati yuzaga kelsa. Shuningdek, bir xil kompaniyani belgilangan yildan koʻp ketma-ket tekshirish mumkin emas — uzoq hamkorlikda auditorni almashtirish muqarrar, bunga oldindan tayyorlanish kerak.

Muhimi: manfaatlar ziddiyati va mustaqillik mijozning rasmiyatchiligi emas. Auditor shu sabablarga koʻra rad etsa, uni ishontirib boʻlmaydi, shuning uchun boshqa tashkilotni qidirishga oldindan vaqt ajrating.

Topshiriq oʻrtasida chiqish: «shartlarni oʻzgartiring» iltimosi

Rad etish faqat imzolashdan oldin emas, ish jarayonida ham mumkin. Agar kompaniya ish davomida topshiriq shartlarini oʻzgartirishni soʻrasa, auditor asosli sababsiz oʻzgartirishga rozi boʻlmasligi kerak. Asosli sabab xizmatga ehtiyoj yoʻqolishiga olib kelgan holatlarning oʻzgarishi yoki audit nima ekanini notoʻgʻri tushunish boʻlishi mumkin. Asossiz sabab — muammoni yashirishga urinish.

Standart toʻgʻridan-toʻgʻri misol keltiradi: auditor debitorlik qarzi boʻyicha yetarli dalillar ola olmadi, kompaniya esa modifikatsiyalangan xulosadan qochish uchun auditni koʻrib chiqish tekshiruviga aylantirishni soʻraydi. Bunday oʻzgartirish asosli hisoblanmaydi.

Agar auditor shartlarni oʻzgartirishga rozi boʻla olmasa va rahbariyat dastlabki topshiriqni davom ettirishga ruxsat bermasa, auditor qonun ruxsat bergan joyda topshiriqdan chiqadi va holat haqida boshqa tomonlarga — korporativ boshqaruvga masʼul shaxslarga, egalarga yoki tartibga soluvchilarga — xabar berish kerakligini aniqlaydi. Kompaniya uchun bu ochiq boʻlish xavfi: rad etish egalar, kengash yoki bankka maʼlum boʻlishi mumkin.

Rad etishdan qanday qochish mumkin: rahbariyat uchun roʻyxat

• hisobot qaysi konsepsiya boʻyicha tuzilganini oldindan aniqlang va u tashkilotingiz turiga mosligiga ishonch hosil qiling;
• auditor bilan rahbariyat javobgarligini muhokama qiling va ishlar boshlanishidan oldin yozma bayonotlar haqida kelishing;
• barcha registrlar, shartnomalar, bank hujjatlari va xodimlarga kirishni tayyorlang, protseduralarga cheklov qoʻymang;
• auditor bilan aloqalarni oshkor qiling: avval koʻrsatilgan xizmatlar, qarindoshlik, ishtirok ulushlari — bu manfaatlar ziddiyatini imzolashdan oldin aniqlashga yordam beradi;
• jadvalga zaxira vaqt qoʻshing: maʼlumotlarni tayyorlash va qonun hamkorlik muddatini cheklasa, auditorni almashtirish uchun;
• agar sabab maʼlumotlardagi muammo boʻlsa, topshiriq turini (auditdan koʻrib chiqishga) oʻzgartirishni taklif qilmang.