Auditda asosli ishonch: nima anglatadi va nimani kafolatlamaydi

Asosli ishonch nima

Auditning vazifasi — moliyaviy hisobotdan foydalanuvchilarning (mulkdorlar, banklar, investorlar, kontragentlar) ishonch darajasini oshirishdir. Bunga auditorning hisobot barcha jiddiy jihatlarda qoʻllaniladigan qoidalarga muvofiq tayyorlangan-tayyorlanmagani haqidagi fikri orqali erishiladi. Qonun yakuniy hujjatni ham shunday taʼriflaydi: auditorlik xulosasi auditorlik tashkilotining hisobotning ishonchliligi haqidagi yozma shaklda bildirilgan fikrini oʻz ichiga oladi (OʻRQ-677, 39-modda).

Bu yerda «fikr» soʻzi asosiy. Auditor har bir provodka uchun imzo chekmaydi va hisobda birorta ham xato yoʻqligini tasdiqlamaydi. U yetarli va tegishli audit dalillarini toʻplaganini, shu asosda hisobotda umuman jiddiy buzib koʻrsatishlar yoʻq (yoki aksincha, bor) deb yuqori darajada ishonch bilan ayta olishini tasdiqlaydi.

Bunda aynan xalqaro standartlar qoʻllanadi: Oʻzbekistonda auditorlik faoliyati standartlari — xalqaro audit standartlaridir (OʻRQ-677, 9-modda). Asosli ishonch tushunchasi XAS 200 da belgilangan.

Nega ishonch mutlaq emas

Standart buni auditorlik riski orqali tushuntiradi — hisobot jiddiy buzib koʻrsatilgan boʻlsa-da, auditor notoʻgʻri fikr bildirish xavfi. Auditor bu riskni maqbul darajada past qiladi, lekin nolga tushira olmaydi: undan buni kutishmaydi va u buni qila olmaydi.

Sabablar standartning oʻzida keltirilgan. Birinchisi — hisobotning tabiati: u hukm va baholarga tayanadi, baʼzi moddalarda qoʻshimcha protseduralar bilan bartaraf etib boʻlmaydigan oʻzgaruvchanlik mavjud. Standart buni, masalan, taxminiy qiymatlar uchun taʼkidlaydi. Ikkinchisi — protseduralarning xarakteri: auditor dalillarni oqilona muddatda toʻplaydi, shuning uchun ular inkor etib boʻlmaydigandan koʻra koʻproq ishontiruvchi boʻladi. Uchinchisi — vakolatlar va axborotga kirish imkoniyatining cheklanganligi.

Auditorning qanday cheklovlari bor

XAS 200 amaliy va huquqiy cheklovlarni aniq sanab oʻtadi. Kompaniya rahbari tekshiruvdan u bera olmaydigan narsani kutmasligi uchun buni oldindan bilishi muhim.

• Axborotning toʻliqligi. Rahbariyat yoki boshqa shaxslar barcha muhim axborotni — qasddan yoki beixtiyor — taqdim etmasligi mumkin va auditor, bu axborotni olishga qaratilgan protseduralarni oʻtkazgan boʻlsa ham, uning toʻliqligiga amin boʻla olmaydi.
• Hujjatlarning haqiqiyligi. Auditor hujjatlar haqiqiyligini aniqlash boʻyicha ekspert koʻnikmalariga ega emas va undan bunday koʻnikmalar kutilmaydi. Hujjatlar til biriktirib soxtalashtirilgan boʻlsa, protseduralar samarasiz boʻlib qolishi mumkin.
• Tergov emas. Auditni oʻtkazish taxmin qilingan huquqbuzarlik boʻyicha rasmiy tergov oʻtkazish degani emas, auditorda, masalan, tintuv oʻtkazish vakolati ham yoʻq.
• Alohida zaif sohalar. Standart ayniqsa yuqori rahbariyat ishtirokidagi yoki til biriktirib qilingan insofsiz harakatlarni ajratib koʻrsatadi; XAS 200 bunday sohalarga bogʻliq tomonlarni, qonunlarga rioya qilmaslikni va faoliyatning uzluksizligini ham kiritadi.

Audit nimani bekor qilmaydi: rahbariyatning javobgarligi

Hisobotni rahbariyat tayyorlaydi. Moliyaviy hisobot auditi rahbariyatni yoki korporativ boshqaruv uchun javobgar shaxslarni oʻz majburiyatlaridan ozod qilmaydi. Ichki nazorat tizimi, dastlabki hujjatlar, hisob siyosati, oshkor etishlar — kompaniya zonasi, auditor zonasi emas.

Teskari bogʻliqlik ham bor: auditor fikricha jiddiy buzib koʻrsatish xavflari qanchalik yuqori boʻlsa, u qabul qila oladigan aniqlay olmaslik riski shunchalik past boʻladi va unga shunchalik ishonarli dalillar kerak boʻladi. Kompaniyadagi zaif nazorat auditni kengroq va murakkabroq qiladi, muammoni oʻz-oʻzidan «yopib» qoʻymaydi.

Auditdan keyin xato topilsa

Soliq tekshiruvi yoki yangi rahbar keyinchalik auditdan oʻtgan hisobotda buzib koʻrsatishni aniqlagan holat auditor yomon ishlagan degani emas. XAS 200 boʻyicha insofsiz harakatlar yoki xato tufayli yuz bergan jiddiy buzib koʻrsatishning keyinroq aniqlanishi oʻz-oʻzidan auditni standartlarga muvofiq oʻtkazib boʻlmaganini bildirmaydi.

Lekin auditor uchun teskari oqlanish ham yoʻq. Qiyinchilik, vaqt yetishmasligi yoki yuqori xarajat oʻz-oʻzidan kamroq ishonarli dalillar bilan kifoyalanishga sabab boʻla olmaydi. Savol har doim bir xil: muayyan sharoitda qanday protseduralar qoʻllangan va toʻplangan dalillar yetarlimi. Bila turib yolgʻon auditorlik xulosasi — tekshiruvsiz yoki oʻrganilgan hujjatlarga mos kelmaydigan holda tuzilgani — auditorlik tashkilotini Auditorlik tashkilotlari reyestridan chiqarishga olib keladi (OʻRQ-677, 40-modda).

Auditdan qanday foydalanish kerak

Asosli ishonch sizga xizmat qilishi va xomxayol yaratmasligi uchun quyidagicha harakat qiling:

• auditor alohida eʼtibor berishi kerak boʻlgan sohalarni oldindan kelishib oling: taxminiy qiymatlar, bogʻliq tomonlar bilan bitimlar, tushum;
• maʼlumotlarni «qulay» hujjatlarni tanlamasdan toʻliq taqdim eting: axborotning nomukammalligi aniqlanmagan buzib koʻrsatishlarning asosiy manbaidir;
• faqat xulosani emas, jiddiy masalalar, shartlar va audit boʻyicha asosiy masalalar boʻlimlarini ham oʻqing;
• xulosani ichki nazoratning oʻrnini bosuvchi deb hisoblamang va uni soliq yoki boshqa tekshiruvning oʻrniga qoʻymang;
• auditor dalillar ololmagan va asosli ishonch erishib boʻlmas boʻlsa, u buni xulosada koʻrsatishi shart — fikr bildirishdan voz kechishgacha.