Sud daʼvolari va shartli majburiyatlar: auditorning yuristga soʻrovi (ISA 501)

Auditor yuristga xat yozishdan oldin nima qiladi

Avval auditor hisobotning jiddiy buzilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan daʼvo va daʼvolarni aniqlashi kerak. Standart uchta asosiy protsedurani koʻrsatadi: rahbariyat va kompaniyaning boshqa xodimlari, shu jumladan shtatdagi yuristlardan soʻrab-surishtirish; boshqaruv organlarining bayonnomalari hamda kompaniyaning tashqi yuristlar bilan yozishmalarini oʻrganish; yuridik xarajatlar hisobvaraqlarini koʻrib chiqish.

Yuridik xarajatlar hisobvaraqlari foydali, chunki yurist xizmatiga toʻlov koʻpincha rahbariyat aytib oʻtmagan nizodan darak beradi. Standart auditor boshlangʻich hujjatlarni, masalan, yuridik xizmatlar uchun hisob-fakturalarni ham oʻrganishi mumkinligini nazarda tutadi.

• rahbariyat va shtatdagi yuristlardan soʻrab-surishtirish;
• boshqaruv organlari bayonnomalari va tashqi yuristlar bilan yozishmalar;
• yuridik xarajatlar hisobvaraqlarini tahlil qilish.

Tashqi yuristga xat qachon va qanday yoziladi

Agar auditor aniqlangan daʼvolar tufayli jiddiy buzilish xatarini baholagan boʻlsa yoki protseduralar boshqa muhim nizolar mavjud boʻlishi mumkinligini koʻrsatgan boʻlsa, u kompaniyaning tashqi yuristi bilan toʻgʻridan-toʻgʻri aloqaga intilishi kerak. Buning uchun soʻrov xati ishlatiladi: uni kompaniya rahbariyati tayyorlaydi, auditor esa joʻnatadi. Yurist javobni bevosita auditorga yuboradi — bu tamoyilli jihat, aks holda javob mustaqil dalil kuchini yoʻqotadi.

Amalda bu buxgalteriya va yuridik boʻlim kompaniya nizolarini yuritayotgan yuristlarning ishlar roʻyxati va aloqa maʼlumotlarini oldindan tayyorlashi hamda ularga murojaat qilishga rozilik berishi kerakligini bildiradi.

Umumiy va maxsus soʻrov xati

Standart ikki shaklni tavsiflaydi. Umumiy soʻrov xatida yuristdan oʻzi biladigan barcha daʼvo va daʼvolar haqida, ularning natijasi va xarajatlarni oʻz ichiga olgan moliyaviy oqibatlari baholanishi bilan birga, auditorga maʼlum qilish soʻraladi.

Agar yurist umumiy soʻrovga javob berishi dargumon boʻlsa, masalan, kasbiy hamjamiyat bunday javobni taqiqlasa, maxsus soʻrov xati qoʻllanadi. Unga daʼvolar roʻyxati, rahbariyatning har bir ish natijasi va moliyaviy oqibatlari boʻyicha bahosi, shuningdek yuristdan bu baholarning asoslanganligini tasdiqlash va roʻyxat toʻliq yoki toʻgʻri boʻlmasa, maʼlumotni toʻldirish soʻrovi kiritiladi.

• umumiy soʻrov: yurist oʻzi biladigan daʼvolar, natija bahosi va moliyaviy oqibatlarni maʼlum qiladi;
• maxsus soʻrov: rahbariyat ishlar roʻyxati va oʻz baholarini beradi, yurist ularning asoslanganligini tasdiqlaydi yoki toʻldiradi.

Yurist javob bermasa yoki javob berish taqiqlangan boʻlsa

Qonun, normativ hujjat yoki kasbiy hamjamiyat yuristga auditor bilan toʻgʻridan-toʻgʻri muloqotni taqiqlasa, auditor muqobil protseduralarni bajarishi shart. Agar rahbariyat auditorga yurist bilan bogʻlanish yoki uchrashishga ruxsat bermasa, yurist tegishli tarzda javob bermasa yoki javob berishi taqiqlangan boʻlsa va muqobil protseduralar yetarli dalil bermasa, auditor hisobotdagi fikrni ISA 705 ga muvofiq modifikatsiya qilishi kerak.

Kompaniya uchun bu eng sezgir xatar: yuristga kirishni rad etish haqiqiy buzilishlar boʻlmaganda ham modifikatsiyalangan auditorlik xulosasiga olib kelishi mumkin.

Yurist bilan uchrashuv va hisobot sanasi

Baʼzi hollarda auditor yurist bilan shaxsan uchrashishni zarur deb hisoblashi mumkin: masala sezilarli xatar deb topilganda, murakkab boʻlganda yoki rahbariyat va yurist fikrlari mos kelmaganda. Odatda bunday uchrashuvlar rahbariyat ruxsatini talab qiladi va uning vakili ishtirokida oʻtadi.

Standart hisobot sanasini ham eslatadi: ishlarning auditorlik hisoboti sanasigacha boʻlgan holati haqidagi maʼlumotni rahbariyat, shu jumladan shtatdagi yuristlardan soʻrab olish mumkin, baʼzan esa tashqi yuristdan yangilangan axborot kerak boʻladi. Shu bois ishlar boʻyicha yangi qarorlar haqida asosiy soʻrovdan keyin ham, hisobot imzolanguncha auditorga xabar berib turish lozim.

Rahbariyatning yozma tasdiqlari

Yuristga xatdan tashqari auditor rahbariyatdan va, zarur boʻlsa, korporativ boshqaruv uchun masʼul shaxslardan yozma tasdiqlar soʻraydi: hisobotni tayyorlashda oqibatlarini hisobga olish kerak boʻlgan barcha maʼlum haqiqiy yoki mumkin boʻlgan daʼvo va daʼvolar auditorga oshkor etilgan. Biroq tasdiqlar boshqa dalillarning oʻrnini bosmaydi: ISA 580 ga koʻra ular oʻz-oʻzidan yetarli tegishli audit dalilini bermaydi.

Hisobot uchun bu nimani anglatadi: zaxira yoki oshkor etish

Yuristga soʻrov natijalari kompaniya nizoni qanday aks ettirishiga bevosita taʼsir qiladi. IAS 37 ga koʻra shartli majburiyat moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotda tan olinmaydi, lekin resurslar chiqib ketish ehtimoli uzoq boʻlmasa, izohlarda oshkor etiladi. Aynan shu sababli ish natijasi boʻyicha yurist bahosi «zaxira yoki oshkor etish» qaroriga muhim. Kompaniya nimalarni tayyorlashi kerak:

• audit boshlanishidan oldin barcha ishlar, daʼvolar, berilgan kafillik va kafolatlar reyestrini tuzing;
• yuristlar bilan auditorga bevosita javob bera olishlarini oldindan kelishib oling;
• auditorga bayonnomalar va tashqi yuristlar bilan yozishmalarni bering;
• bahosi hali noaniq nizolarni yashirmang: modifikatsiya olgandan koʻra oshkor etgan afzal.