Konfidensiallik va auditorlik siri: auditor maʼlumotni kimga ochishi mumkin

Umumiy qoida: faqat buyurtmachining yozma roziligi bilan

Konfidensiallik qonunda auditorlik faoliyatining asosiy tamoyillaridan biri sifatida koʻrsatilgan (4-modda). 8-modda taqiqni toʻgʻridan-toʻgʻri bayon etadi: auditorlar va auditorlik tashkiloti xodimlari xizmat koʻrsatish jarayonida maʼlum boʻlgan maʼlumotlarni buyurtmachining yozma roziligisiz oshkor qilishga va uzatishga haqli emas.

“Yozma” soʻziga eʼtibor bering. Ogʻzaki kelishuv, messenjerda “bayonnomasiz” yozishma yoki indamaslik hujjat oʻrnini bosmaydi. Kompaniya uchun bu himoya, auditor uchun esa maʼlumotni uchinchi shaxsga uzatish umuman mumkin boʻlishining sharti.

Majburiyat xulosa imzolovchisi bilan cheklanmaydi. Tekshiruvda ishtirok etgan auditor yordamchisi ham olingan maʼlumotlarni oshkor qilishga haqli emas (17-modda), konfidensiallikni taʼminlash esa auditorlik tashkilotining oʻzi majburiyatlariga kiradi (29-modda).

Qonun sizning roziligingizsiz oshkor etishga qachon yoʻl qoʻyadi

8-modda ikkita istisnoni nomlaydi: korrupsiyaga qarshi kurashish toʻgʻrisidagi qonunchilikda nazarda tutilgan holatlar hamda jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirishga, terrorizmni moliyalashtirishga va ommaviy qirgʻin qurolini tarqatishni moliyalashtirishga qarshi kurashish qonunchiligida nazarda tutilgan holatlar. Matnda boshqa “keng” istisnolar yoʻq.

Daromadlarni legallashtirishga qarshi kurashish toʻgʻrisidagi qonun muhim aniqlik kiritadi: belgilangan tartibda operatsiyalar haqidagi maʼlumotni va boshqa maʼlumotlarni maxsus vakolatli davlat organiga taqdim etish tijorat, bank yoki qonun bilan qoʻriqlanadigan boshqa sirni buzish hisoblanmaydi (18-modda). Shu bilan birga, legallashtirishga qarshi kurashda ishtirok etuvchi tashkilotlar va organlar xodimlari shaxslarga ular nisbatan oʻtkazilayotgan nazorat haqida xabar berishga haqli emas (19-modda). Amaliy xulosa: agar shunday xabar yuborilsa, auditor sizni bu haqda ogohlantirishga majbur ham, haqli ham emas.

Xalqaro audit standartlari ham xuddi shu mantiqni bayon etadi. ISA 250 konfidensiallikni saqlash majburiyati qonun yoki sud tomonidan bekor qilinishi mumkinligini taʼkidlaydi, ISA 240 esa auditorning huquqiy majburiyatlari baʼzi hollarda konfidensiallikdan ustun turishini koʻrsatadi. ISA 260 qonun baʼzi masalalarni rahbariyatga ham xabar qilishni taqiqlashi mumkinligini qoʻshimcha qiladi, agar bu vakolatli organ tergoviga xalaqit bersa.

Oddiy tekshiruvda kim nimani koʻrishi mumkin

• buyurtmachining rahbariyati va egalari — ular auditorlik xulosasini oladi va bildirilgan fikr yuzasidan tushuntirishlarni hamda fikr asoslangan normativ hujjatlar haqida maʼlumotni talab qilishga haqli (37-modda);
• auditor guruhi va yordamchilar — topshiriq doirasida kirish huquqi bilan, oshkor etmaslik taqiqi saqlanadi (17-modda);
• jalb etilgan ekspertlar — ISA 620 boʻyicha tegishli axloq normalaridagi konfidensiallik talablari auditor ekspertiga ham tatbiq etilishi kerak, buyurtmachi esa alohida shartlarni shartnomada mustahkamlashni soʻrashi mumkin;
• tashqi sifat nazorati davrida vakolatli davlat organi — auditorlik tashkiloti ishi auditorlarning respublika jamoat birlashmalari bilan birgalikda tekshiriladi (46-modda);
• cheklanmagan doira — faqat qonun eʼlon qilishni talab qiladigan maʼlumot: majburiy tekshiruvlar haqidagi, xoʻjalik yurituvchi subyektning identifikatsiya maʼlumotlari va auditorlik xulosasi bilan, auditorlik tashkilotining yoki jamoat birlashmasining veb-saytida (29-modda).

Tashqi sifat nazorati va xulosani eʼlon qilish: sir uchun nimani anglatadi

Bu ikki kanalni koʻpincha “sizib chiqish” bilan adashtiradilar. Aslida xulosa va identifikatsiya maʼlumotlari eʼlon qilinadi, tekshiruvning ish hujjatlari emas. Qonun auditorlik xulosalari nusxalarini kamida besh yil saqlashni majbur qiladi (29-modda), tashqi sifat nazoratida esa auditorlik tashkiloti vakolatli organga zarur hujjat va maʼlumotni taqdim etishi shart: bundan bosh tortish auditorlik tashkilotlari reyestridan chiqarish asosi hisoblanadi (43-modda).

Shuning uchun auditor bilan shartnomani ushbu majburiyatlarni hisobga olib oʻqigan maqul: u auditorga hujjatlarni tashqi sifat tekshiruvida koʻrsatishni taqiqlay olmaydi, lekin tartibni va shaxslar doirasini tartibga solishi mumkin. Agar tekshiruvda davlat sirlari yoki qonun bilan qoʻriqlanadigan boshqa sir ishlatilsa, ish ularni himoya qilish choralari koʻrilgandan keyingina mumkin (32-modda).

Shartnoma imzolashdan oldin kompaniya nima qilishi kerak

• auditorlik tashkilotidan materiallarga qoʻyiladigan shaxslar roʻyxatini, shu jumladan ekspertlar va yordamchilarni soʻrash;
• shartnomada maʼlumotni uchinchi shaxslarga har qanday uzatish sizning yozma roziligingizni talab qilishini va kompaniyada rozilik berishga kim haqli ekanini belgilash;
• qaysi hujjatlarda ayniqsa nozik maʼlumotlar borligini (asosiy kontragentlar bilan shartlar, qaydnomalar) oldindan aniqlash va ularga kirish shaklini kelishish;
• tekshiruv tugagach hujjat nusxalarini saqlash va qaytarish tartibini aniqlashtirish;
• auditordan aniqlangan buzilishlar haqida jim turishni soʻramaslik: konfidensiallik tekshiruvda aniqlangan hisob va hisobot buzilishlarini yashirishga yoʻl qoʻymaydi.

Buzganlik uchun auditorga nima tahdid soladi va nima uchun bu buyurtmachi manfaatiga mos

Buyurtmachining ruxsatisiz konfidensial maʼlumotni oshkor qilish qonunning bir martalik qopol buzilishlari qatoriga kiritilgan va auditorning malaka sertifikati amal qilishini toʻxtatadi (26-modda). Auditorlik tashkiloti uchun oshkor qilish — auditorlik tashkilotlari reyestridan chiqarishning mustaqil asosi (43-modda).

26-moddaning oʻzi auditor tekshiruvda aniqlangan hisob va hisobot buzilishlari faktlarini yashirishini ham qopol buzilish deb nomlaydi. Yaʼni sir tijorat axborotingizni himoya qiladi, lekin auditorni sherikka aylantirmaydi: buzilishni yashirish emas, bartaraf etish kerak boʻladi. Auditorlik tashkilotiga har qanday shaklda taʼsir oʻtkazishni qonun alohida taqiqlaydi (16-modda).

Tipik xatolar

• tekshiruvga rozilikni maʼlumotni bankka, investorga yoki bosh kompaniyaga uzatishga avtomatik rozilik deb hisoblash — buning uchun alohida yozma rozilik kerak;
• hujjatlarni begona ishtirokchilar bor umumiy chatlarda auditorga yuborish;
• legallashtirishga qarshi kurash masalalarida vakolatli organ soʻrovi haqida auditor ogohlantiradi deb kutish — qonun bunga yoʻl qoʻymaydi;
• auditorlik xulosasini eʼlon qilishni ish materiallarini oshkor qilish bilan aralashtirish.