Auditorlik xulosasi tuzilishi (ISA 700): qaysi boʻlimlardan iborat

Xulosa — aniq sarlavhali yozma hujjat

Standart xulosa yozma shaklda tuzilishini, sarlavhasi esa bu mustaqil auditorning xulosasi ekanini aniq koʻrsatishini talab qiladi. Xulosa kimga qaratilishi topshiriq holatlariga bogʻliq: odatda kompaniya egalariga yoki boshqaruv uchun masʼul shaxslarga.

ZRU-677 boʻyicha xulosa raqamlangan, har bir sahifasi tekshiruvni oʻtkazgan auditor (auditorlar) va auditorlik tashkiloti rahbari tomonidan imzolangan boʻlishi, unga esa fikr bildirilgan moliyaviy hisobot ilova qilinishi kerak. Oʻz nusxangizni tekshiring: raqamlanmagan yoki hisobot ilova qilinmagan xulosa boʻyicha tuzatilgan variantni soʻrang.

1-boʻlim. «Fikr» (Opinion)

Xulosaning birinchi boʻlimi «Opinion» («Fikr») deb ataladi. Unda auditor qaysi kompaniyaning hisoboti tekshirilganini koʻrsatadi, tekshiruv oʻtkazilganini tasdiqlaydi, hisobot shakllarini sanab oʻtadi, hisobot siyosati bayon etilgan izohlarga havola qiladi va har bir shaklning sanasi yoki davrini aytadi.

Keyin fikrning oʻzi keladi. Oʻzgartirilmagan fikr uchun standart «bizning fikrimizcha, ilova qilingan moliyaviy hisobot barcha muhim jihatlarda … qoʻllaniladigan hisobot asoslariga muvofiq ishonchli aks ettiradi» koʻrinishidagi ibora keltiradi. Hisobotda muhim buzib koʻrsatishlar boʻlsa yoki auditor yetarli dalil ola olmasa, fikr ISA 705 boʻyicha oʻzgartiriladi.

2-boʻlim. «Fikr asosi» (Basis for Opinion)

«Fikr»dan keyin darhol «Basis for Opinion» boʻlimi keladi. Bu rasmiyat emas: auditor xulosasi nimaga asoslanganini shu yerda tushuntiradi.

Unda quyidagilar koʻrsatilishi kerak:

• audit Xalqaro audit standartlariga muvofiq oʻtkazilgani;
• auditor masʼuliyati tavsiflangan xulosa boʻlimiga havola;
• auditga taalluqli axloqiy talablarga koʻra tekshirilayotgan kompaniyadan mustaqillik haqidagi bayonot (talablar qaysi yurisdiksiyaga tegishli ekani yoki IESBA kodeksiga havola bilan);
• olingan audit dalillari fikr uchun asos boʻlishga yetarli va mos keladimi, degan xulosa.

Faoliyatning uzluksizligi va auditning asosiy masalalari

Agar qoʻllanilsa, auditor faoliyat uzluksizligi masalalarini ISA 570 (Revised) boʻyicha aks ettiradi. Bu har bir xulosada boʻlmaydigan alohida blok: u faqat xabar qilish kerak boʻlgan holda paydo boʻladi.

Auditning asosiy masalalari (KAM) roʻyxatga olingan (listing) kompaniyalarning umumiy maqsadli hisobotlari toʻliq toʻplamining auditi uchun majburiy; ular ISA 701 boʻyicha ochib beriladi. Boshqa kompaniyalar uchun bunday boʻlim qonun talab qilsa yoki auditor kiritishga qaror qilsa mumkin. Oddiy nodavlat kompaniya xulosasida KAM boʻlimi, qoida tariqasida, boʻlmaydi — bu normal holat.

3-boʻlim. Rahbariyat masʼuliyati

Boʻlim «Responsibilities of Management for the Financial Statements» deb ataladi; atama yurisdiksiya qonunchiligiga moslashtirilishi mumkin, zarur boʻlsa nazorat uchun masʼul shaxslar ham tilga olinadi.

Bu yerda rahbariyat zimmasidagi vazifalar tavsiflanadi: hisobotni qoʻllaniladigan asoslarga muvofiq tayyorlash va muhim buzib koʻrsatishlarsiz hisobot tayyorlash uchun rahbariyat zarur deb hisoblagan ichki nazorat, shuningdek faoliyatni davom ettirish qobiliyatini baholash. Amaliy maʼnosi: audit hisob uchun masʼuliyatni direktor va bosh hisobchidan olib tashlamaydi.

4-boʻlim. Auditor masʼuliyati

«Auditorʼs Responsibilities for the Audit of the Financial Statements» boʻlimi auditor nima qilishini va nimani vaʼda qilmasligini tushuntiradi. Unda maqbul ishonch yuqori darajadagi ishonch boʻlsa-da, XAS boʻyicha audit har doim muhim buzib koʻrsatishni aniqlaydi, degan kafolat emasligi aytiladi. Shuningdek auditor butun audit davomida kasbiy mulohaza yuritishi va kasbiy shubhachilikni saqlashi qayd etiladi.

Hisobot foydalanuvchisi sifatida xulosani oʻqisangiz, aynan shu boʻlim tasdiqlash chegarasini toʻgʻri baholashga yordam beradi: auditor har bir operatsiyani tekshirmaydi va har qanday xato yoʻqligini kafolatlamaydi.

Boshqa talablar, imzo, manzil va sana

Agar qonun yoki milliy standartlar boʻyicha auditor ISA talablaridan tashqari qoʻshimcha masalalar haqida xabar qilishi kerak boʻlsa, bu alohida «Report on Other Legal and Regulatory Requirements» boʻlimiga ajratiladi. Bunda xulosaning asosiy qismi «Report on the Audit of the Financial Statements» sarlavhasi ostida rasmiylashtiriladi, boshqa talablar esa undan keyin keladi.

Xulosa imzo, auditor faoliyat yuritadigan joy va sana bilan yakunlanadi. Sana auditor fikr uchun yetarli va mos dalillarni olgan sanadan oldin boʻlishi mumkin emas — jumladan hisobot izohlari bilan birga tayyor boʻlgani va masʼul shaxslar uning uchun javobgarlikni zimmasiga olganini tasdiqlagani ham shu dalillarga kiradi. Listing kompaniyalari hisoboti auditida xulosada topshiriq boʻyicha hamkor ismi ham koʻrsatiladi.

Olingan xulosada nimani tekshirish kerak

Xulosani bank yoki hamkorga topshirishdan oldin qisqa roʻyxat:

• sarlavha mustaqil auditorga ishora qiladi, tekshirilgan kompaniya nomi yozilgan, hisobotning barcha shakllari sana yoki davr bilan sanab oʻtilgan;
• boʻlimlar «Fikr» → «Fikr asosi» → rahbariyat masʼuliyati → auditor masʼuliyati mantiqida keladi;
• imzo, manzil va sana bor; sahifalar raqamlangan va imzolangan, hisobot ilova qilingan;
• fikr ifodasi audit yakunlari boʻyicha sizga aytilganga mos keladi — kutilmagan shartlarsiz;
• xulosada izohlar, ajratib koʻrsatilgan masala yoki faoliyat uzluksizligi boʻlimi boʻlsa, hujjatni uchinchi shaxslarga berishdan oldin ularning sababini tushunasiz.