Kontragentning auditorlik xulosasi haqiqiyligini qanday tekshirish mumkin

1-qadam. Shaklni tekshiring: raqamlash, imzolar, ilova qilingan hisobot

Qonun hujjatning oʻziga minimal talablarni belgilaydi. «Auditorlik faoliyati toʻgʻrisida»gi ЎРҚ-677-son Qonunning 39-moddasiga koʻra, auditorlik xulosasi raqamlangan boʻlishi, tekshiruvni oʻtkazgan auditor (auditorlar) hamda auditorlik tashkiloti rahbari tomonidan har bir sahifasi imzolangan boʻlishi kerak. Xulosaga fikr bildirilgan moliyaviy hisobot ilova qilinadi.

Shuning uchun birinchi navbatda toʻliqlikka qarang. Ilova qilingan hisobotsiz, raqamlanmagan sahifalar bilan yoki imzo faqat oxirgi sahifada boʻlgan xulosa bu talablarga mos kelmaydi. Bu hali soxtalikni isbotlamaydi, ammo savol berish uchun asos boʻladi.

• sahifalar raqamlangan, imzolar har bir sahifada turibdi;
• imzo qoʻyganlar kamida ikki kishi: auditor va auditorlik tashkiloti rahbari;
• xulosaga u qamrab olgan hisobot ilova qilingan;
• ilova qilingan hisobotdagi summalar kontragent sizga alohida taqdim etgan hisobotga mos keladi.

2-qadam. Xulosaning majburiy elementlarini solishtiring

Xulosaning shakli va mazmuni auditorlik faoliyati standartlari bilan belgilanadi (Qonunning 39-moddasi). ISA 700 (Revised) xalqaro audit standarti xulosa toʻliq hisoblanishi uchun zarur elementlarni sanab oʻtadi. Haqiqiylikni tekshirishda quyidagilar foydali: sarlavha, murojaat qilinuvchi shaxs, fikr boʻlimi, tekshirilgan moliyaviy hisobotning koʻrsatilishi, auditorning mustaqilligi toʻgʻrisidagi bayonot, imzo, auditor manzili va xulosa sanasi.

Ayniqsa sanaga eʼtibor bering. ISA 700 ga koʻra xulosa auditor yetarli va munosib audit dalillarini olgan kundan avval sanalanmaydi. Agar xulosa sanasi hisobotni rahbariyat imzolagan sanadan oldin boʻlsa yoki tekshiruv jarayoniga umuman mos kelmasa, bu aniqlashtirish uchun signaldir. Manzil, murojaat qilinuvchi yoki sananing yoʻqligi ham savol uchun sabab: haqiqiy xulosalar standartlar boʻyicha rasmiylashtiriladi va bunday kamchiliklar odatiy emas.

3-qadam. Auditorlik tashkilotini reyestrdan toping

Auditorlik tashkiloti auditorlik faoliyatini u haqidagi maʼlumotlar Auditorlik tashkilotlari reyestriga kiritilgan sanadan boshlab olib borishga haqli (Qonunning 27-moddasi). Reyestrda yoʻq tashkilot tekshiruv oʻtkazsa, qonunda belgilangan tartibda javobgarlik yuzaga keladi. Reyestrni vakolatli davlat organi elektron shaklda yuritadi va undagi axborot bilan tanishish uchun ochiq (41-modda).

Reyestr auditorlik faoliyati sohasidagi vakolatli davlat organining rasmiy veb-saytida joylashtirilgan. U yerda tashkilotni nomi yoki STIR boʻyicha toping va maʼlumotlarni xulosa blankasidagi rekvizitlar bilan solishtiring. Reyestrda quyidagilar koʻrsatiladi:

• nomi va joylashgan joyi (pochta manzili);
• telefon raqami, elektron manzili va mavjud boʻlsa veb-sayti;
• auditorlik tashkilotining STIRi;
• rahbar va auditorlarning F.I.Sh., ularning sertifikatlari raqami va olingan sanasi;
• reyestrga kiritilgan sana, chiqarib tashlansa — asoslari va sanasi.

4-qadam. Auditorning oʻzini tekshiring

Xulosani malaka sertifikatiga ega auditor imzolashga haqli, auditor yordamchisi emas: yordamchi tekshiruvda «auditorlik xulosasiga imzo qoʻyish huquqisiz» qatnashadi (17-modda). Demak, hujjat ostida auditorlar orasida yoʻq shaxsning imzosi boʻlsa, hujjat shubha uygʻotadi.

Auditorlar reyestrini vakolatli davlat organi yuritadi, shu organning hamda auditorlarning respublika jamoat birlashmalarining rasmiy saytlarida ular haqidagi maʼlumotlar joylashtiriladi: F.I.Sh., sertifikat raqami va berilgan sanasi, uning amal qilish muddati (44-modda). Imzo qoʻygan shaxsning familiyasi roʻyxatda borligini, sertifikat xulosa sanasida amal qilganini va u blankada koʻrsatilgan tashkilotda ishlashini tekshiring.

5-qadam. Tasdiqni auditorlik tashkilotining oʻzidan soʻrang

Eng ishonchli usul — auditorlik tashkilotiga bevosita murojaat qilish, lekin yuborilgan hujjatdagi emas, reyestrdagi aloqa maʼlumotlari orqali. Shu raqam va sanali, shu kompaniya boʻyicha xulosa berilganini tasdiqlashni soʻrang. Qonun auditorlik tashkilotini auditorlik xulosalari nusxalarini kamida besh yil saqlashga majbur qiladi (29-modda), shuning uchun oldingi davrlar boʻyicha ham tasdiq olish mumkin.

Majburiy audit uchun qoʻshimcha solishtirish nuqtalari bor. Auditorlik tashkiloti oʻtkazilgan majburiy tekshiruvlar haqidagi axborotni, xoʻjalik yurituvchi subyektning identifikatsiya maʼlumotlari va auditorlik xulosasi bilan birga, oʻz saytida yoki auditorlarning respublika jamoat birlashmalari saytlarida joylashtirishi shart (29-modda). Bundan tashqari, majburiy auditdan oʻtishi shart boʻlgan xoʻjalik yurituvchi subyektlar xulosa nusxasini tekshiruvdan keyin oʻn besh kun ichida, lekin hisobot yilidan keyingi yilning 15 iyunidan kechiktirmay soliq organlariga taqdim etadi (35-modda). Kontragent audit majburiy deb aytsa-yu, tekshiruvning ochiq izlari boʻlmasa, sababini aniqlashtirgan maʼqul.

Qaysi xulosa bila turib yolgʻon hisoblanadi

Qonun bila turib yolgʻon xulosani alohida belgilaydi (40-modda): tekshiruvsiz tuzilgan yoki auditor tekshiruv jarayonida olgan va oʻrgangan xoʻjalik yurituvchi subyekt hujjatlari mazmuniga mos kelmaydigan xulosa. Bunday maqomni xulosaga faqat sud beradi — qonuniy kuchga kirgan qaror bilan.

Auditorlik tashkiloti uchun oqibatlar jiddiy: reyestrdan chiqarish, rahbar va tekshiruvda qatnashgan auditorlar sertifikatlari amalining toʻxtatilishi, aybdorlarni javobgarlikka tortish. Chiqarib tashlash haqidagi maʼlumotlar ommaviy axborot vositalarida va vakolatli organ saytida eʼlon qilinadi (43-modda), shuning uchun tashkilot holatini faqat xulosa sanasiga emas, hujjatni olgan sanaga ham tekshirish kerak.

Tekshiruvdagi odatiy xatolar

• skanerga ishonib, maʼlumotlarni reyestr bilan solishtirmaslik;
• tasdiq uchun aloqa maʼlumotlarini reyestrdan emas, hujjatning oʻzidan olish;
• faqat imzo borligini tekshirib, raqamlash va ilova qilingan hisobotni eʼtiborsiz qoldirish;
• xulosadagi summalarni sizga alohida berilgan hisobot bilan solishtirmaslik;
• tashkilot joriy sanada reyestrdan chiqarilmaganini tekshirmaslik;
• auditorlik tashkilotidan aniqlamasdan, bironta rekvizit toʻliq emasligi sababli xulosani yaroqsiz deb hisoblash.