Auditorlik dalillari: nima va auditor qanday hujjatlarni soʻraydi

Ikki mezon: yetarlilik va tegishlilik

Xalqaro audit standartlari dalillarni ikki jihatdan baholaydi. Yetarlilik — miqdoriy baho: qancha dalil toʻplangan. Tegishlilik — sifat bahosi: dalillar fikr asoslanadigan xulosalarni tasdiqlash uchun qanchalik oʻrinli va ishonchli.

Mezonlar birgalikda ishlaydi. Koʻp miqdordagi zaif dalil bitta kuchli dalilning oʻrnini bosmaydi: masalan, oʻnta ichki maʼlumotnoma bankning bitta javobiga teng emas. Aksincha, muhim moddaga oid bitta kuchli dalil hisobotning qolgan moddalari boʻyicha savolni yopmaydi.

Kerakli hajm nimaga bogʻliq

Zarur dalillar miqdori auditorning jiddiy buzib koʻrsatish xatarlarini baholashiga hamda dalillarning oʻz sifatiga bogʻliq. Xatar qanchalik yuqori boʻlsa, shunchalik ishonarliroq dalillar talab etiladi: standartga koʻra, auditor xatarni qancha yuqori baholasa, shuncha ishonarliroq dalil olishi kerak.

Amalda bu balansning turli moddalari boʻyicha tasdiqlar hajmi turlicha soʻralishini bildiradi. Pul mablagʻlari, tushum, zaxiralar va yirik kontragentlar bilan hisob-kitoblar odatda summasi kichik, barqaror moddalarga qaraganda chuqurroq tekshiriladi. Kompaniyada hisobda xatolar boʻlgan, buxgalter almashgan, nostandart bitimlar yoki bogʻliq tomonlar bilan operatsiyalar mavjud boʻlsa, soʻrovlar hajmi oshadi.

Dalilni nima ishonchli qiladi

Ishonchlilik dalilning manbasi va xususiyatiga hamda u olingan aniq sharoitga bogʻliq. Standartlar auditor foydalanadigan uchta umumlashmani beradi:

• dalil tashkilotdan tashqaridagi mustaqil manbalardan olingan boʻlsa, ishonchliroq;
• auditor bevosita olgan dalil bilvosita yoki xulosa chiqarish yoʻli bilan olingandan ishonchliroq;
• dalil hujjat shaklida — qogʻozda, elektron yoki boshqa koʻrinishda — mavjud boʻlsa, ishonchliroq.

Tayyorlaydigan hujjatlaringiz uchun bu nimani anglatadi

Bu qoidalardan auditor uchun qaysi hujjatlar muhimroq ekani bevosita kelib chiqadi. Tashqi hujjatlar — bank koʻchirmalari, kontragentlar imzolagan solishtirma dalolatnomalar, tasdiq soʻrovlariga javoblar, reyestrlardan koʻchirmalar — ichki hujjatlardan ogʻirroq. Ichki hujjatlar ham kerak, ammo ularning ishonchliligi alohida baholanadi: ular yaratilgan ichki nazorat tizimi qanchalik ishonchli ekani hisobga olinadi.

Shu sababli oldindan quyidagilarni qilish foydali:

• banklardan hisobot sanasiga qoldiqlar boʻyicha koʻchirma va maʼlumotnomalar soʻrash;
• eng yirik kontragentlar bilan solishtirma dalolatnomalar tayyorlash va auditor tasdiq soʻrovini bevosita yuborishi mumkinligini ularga oldindan aytish;
• muhim operatsiyalar boʻyicha birlamchi hujjatlarning asl nusxalari yoki oʻqiladigan elektron nusxalarini yigʻish;
• shartnoma, birlamchi hujjat, toʻlov va hisobdagi provodka sanalar va summalar boʻyicha mos kelishini taʼminlash.

Uchinchi shaxslardan tasdiqlar

Tashqi dalilning alohida turi — tashqi tasdiqlar boʻlib, auditor ularni bevosita uchinchi tomondan: bankdan, xaridordan, yetkazib beruvchidan oladi. Tashqi tasdiqlar boʻyicha standart sharoitga qarab bunday tasdiqlar tashkilot ichida yaratilgan dalillardan ishonchliroq boʻlishi mumkinligidan kelib chiqadi.

Kompaniya nimani bilishi muhim: soʻrovlar uchun manzil va aloqa maʼlumotlarini oldindan va aniq taqdim etgan maʼqul, kontragent javobining kechikishini esa tekshiruv oxiriga qoldirmaslik kerak. Javob kelmasa, auditor muqobil protseduralarni qidirishi lozim — masalan, keyingi toʻlovlar va birlamchi hujjatlarni tekshirishi — bu esa uzoqroq davom etadi va har doim ham mumkin boʻlmaydi.

Kasbiy skeptitsizm va «yagona hujjat»

Auditor auditni kasbiy skeptitsizm bilan rejalashtirishi va oʻtkazishi shart: axborotni shubha ostiga qoʻyishi va dalillarni tanqidiy baholashi kerak. Bunga rahbariyatdan olingan hujjatlar va javoblarning ishonchliligiga shubha qilish ham kiradi.

Standart alohida holatni nomlaydi: firibgarlik xatarlari omillari mavjud boʻlganda, mohiyatan soxtalashtirish ehtimolini inkor etmaydigan bitta hujjat hisobotdagi muhim summaning yagona tasdigʻi boʻlib qolsa. Bunday dalil yetarli emas. Kompaniya uchun xulosa oddiy: muhim operatsiyalar bitta qogʻoz bilan emas, bir nechta mustaqil hujjat bilan tasdiqlanishi kerak.

Dalillar yetmasa nima boʻladi

Auditor yetarli va tegishli dalillar olingan-olinmaganligi haqida xulosaga kelishi kerak. Fikrni shakllantirishda u hisobotdagi tasdiqlarni quvvatlayaptimi yoki inkor etayaptimi — qaramasdan, barcha muhim dalillarni inobatga oladi. Faqat qulaylarini tanlab boʻlmaydi.

Muhim tasdiq boʻyicha yetarli va tegishli dalillar boʻlmasa, auditor qoʻshimcha dalil olishga harakat qilishi kerak. Muvaffaq boʻlmasa, u shartli fikr bildiradi yoki fikr bildirishdan voz kechadi. Kompaniya uchun bu eng yoqimsiz natija: shu sababli yoʻqolgan birlamchi hujjatlar va kontragentning tasdiqlashdan bosh tortishini obyektga chiqishdan keyin emas, darhol auditor bilan muhokama qilgan yaxshi.

Kompaniyalarning odatiy xatolari

• birlamchi hujjatlarsiz jamlanma jadvallarni topshirish;
• hisobot davriga mos kelmaydigan davr hujjatlarini taqdim etish;
• kontragentlar va banklarni tasdiq soʻrovlari haqida ogohlantirmaslik;
• auditor allaqachon soʻragan hujjatlarni orqaga sanada tuzatish;
• qogʻoz qancha koʻp boʻlsa shuncha yaxshi deb oʻylash: auditorga arxivning hammasi emas, aniq tasdiqlar uchun hujjatlar kerak.