Auditda baholovchi va ekspertni jalb qilish (ISA 620)

«Auditor eksperti» kim

Standart auditor ekspertini buxgalteriya hisobi va auditdan boshqa sohada kompetensiyaga ega boʻlgan shaxs yoki tashkilot sifatida taʼriflaydi: uning ishidan auditor yetarli va munosib audit dalillarini olish uchun foydalanadi. Ekspert ichki — auditorlik tashkilotining oʻzidan yoki uning tarmogʻidan — yoki tashqi boʻlishi mumkin.

Chegara bilim sohasi boʻyicha oʻtadi. Kechiktirilgan foyda soligʻi hisobi usullarini qoʻllash boʻyicha mutaxassis — bu hisob boʻyicha ekspertiza, standart maʼnosidagi ekspert emas; soliq huquqi boʻyicha mutaxassis esa ekspert hisoblanadi, chunki bu yuridik soha.

Auditor ekspertini rahbariyat ekspertidan farqlang. Rahbariyat ekspertini hisobotni tayyorlash uchun kompaniyaning oʻzi yollaydi yoki jalb qiladi, u bilan ishlash boshqa standart — ISA 500 bilan tartibga solinadi. Odatiy misol: buxgalteriya asosiy vositalarni baholashda ilova qilgan mustaqil baholovchi hisoboti.

Auditor ekspertni qachon jalb qiladi

Qoida oddiy: buxgalteriya hisobi va auditdan tashqari bilim yetarli dalillar olish uchun zarur boʻlsa, auditor ekspertni jalb qilish-qilmaslikni hal qiladi. Qaror andoza boʻyicha emas, masalaning mohiyatiga qarab qabul qilinadi.

Standart quyidagi sohalarni sanab oʻtadi: murakkab moliyaviy instrumentlar, yer va binolar, uskunalar, nomoddiy aktivlar, biznesni birlashtirishda olingan aktiv va majburiyatlar, qadrsizlanish belgilari boʻlgan aktivlarni baholash; aktuar hisob-kitoblari; foydali qazilma zaxiralari; ekologik majburiyatlarni baholash; shartnomalar va qonunlarni talqin qilish; murakkab soliq masalalarini tahlil qilish.

Qarorga quyidagilar taʼsir qiladi:

• masalaning murakkabligi va hisobot uchun ahamiyati;
• shu masala boʻyicha jiddiy buzib koʻrsatish xavfi;
• muqobil dalil manbalarining mavjudligi;
• auditorning bunday ekspertlar bilan ishlash tajribasi;
• kompaniya oʻz ekspertidan foydalangan-foydalanmagani.

Auditor ekspertni qanday tanlaydi va tekshiradi

Ekspert ishiga tayanishdan oldin auditor uning kompetentligi, imkoniyatlari va xolisligini baholaydi. Xolislik — bu tarafkashlik, manfaatlar toʻqnashuvi yoki bosimning kasbiy fikrga taʼsiri. Tashqi ekspert uchun auditor xolislikka xavf tugʻdiradigan manfaatlar va aloqalar bor-yoʻqligini aniqlaydi: moliyaviy manfaatlar, ishbilarmonlik va shaxsiy munosabatlar, ekspert koʻrsatgan boshqa xizmatlar.

Qatʼiy cheklov bor: taklif etilayotgan ekspertning oʻzi tekshirilayotgan axborotni tayyorlashda jiddiy ishtirok etgan boʻlsa, himoya choralari xavfni maqbul darajaga tushirmasligi mumkin. Shuning uchun kompaniya uchun hisobot tayyorlagan baholovchi, odatda, shu obyekt boʻyicha auditor eksperti boʻla olmaydi.

Auditor, shuningdek, vazifa qoʻyish va natijani baholash uchun ekspert sohasini yetarli darajada tushunishi kerak.

Ekspert bilan kelishuv

Auditor ekspert bilan ish xarakteri, hajmi va maqsadlarini, tomonlarning rollari va javobgarligini, oʻzaro aloqa tartibini (jumladan hisobot shaklini) hamda maxfiylikka rioya qilish majburiyatini — zarur hollarda yozma ravishda — kelishib oladi. Tashqi ekspert bilan kelishuv koʻpincha topshiriq xati shaklida rasmiylashtiriladi.

Tashqi ekspertning ish hujjatlari odatda unga tegishli boʻladi va tomonlar boshqacha kelishmagan boʻlsa, audit hujjatlariga kirmaydi.

Toʻlov masalasini standart matni yoritmaydi — u shartnoma bilan hal qilinadi. Kompaniya uchun auditorlik tashkilotidan ekspert boʻyicha qoʻshimcha xarajatlar boʻlishi va ular topshiriq qiymatiga kirishini oldindan aniqlab olish muhim; buni yozma ravishda qayd etgan maʼqul.

Natija qanday baholanadi

Ekspert xulosalari soʻzsiz qabul qilinmaydi. Auditor xulosalarning aloqadorligi va asoslanganligini hamda ularning boshqa dalillarga mosligini, farazlar va usullarni, shuningdek muhim boshlangʻich maʼlumotlarni — ularning aloqadorligi, toʻliqligi va aniqligini — baholaydi.

Standart jarayonlar sifatida ekspertga soʻrovlar, uning ish hujjatlari va hisobotlarini oʻrganish, ishni kuzatish, eʼlon qilingan maʼlumotlarni tekshirish, uchinchi shaxslardan tasdiqlar olish va hisob-kitoblarni qayta bajarishni keltiradi. Natija boshqa dalillarga zid kelsa, auditor uni boshqa ekspert bilan muhokama qilishi mumkin.

Ekspert ishi yetarli emas deb topilsa, auditor qoʻshimcha ishni kelishadi yoki oʻzi qoʻshimcha jarayonlarni bajaradi. Bu yordam bermasa, yetarli dalillar olinmagani sababli oʻzgartirilgan fikr bildirilishi mumkin.

Javobgarlik va auditor hisoboti

Bildirilgan fikr uchun faqat auditor javob beradi, ekspertni jalb qilish bu javobgarlikni kamaytirmaydi. Auditor ish yetarli ekaniga ishonch hosil qilgan boʻlsa, ekspertning oʻz sohasidagi xulosalarini munosib dalil sifatida qabul qilishi mumkin.

Oʻzgartirilmagan fikrli hisobotda ekspertga havola keltirilmaydi, qonun buni talab qilgan hollar bundan mustasno. Fikr oʻzgartirilishini tushuntirish uchun havola kerak boʻlsa, hisobotda bu auditor javobgarligini kamaytirmasligi koʻrsatiladi.

Kompaniya nimani tayyorlashi kerak

Tekshiruv vaqtini qisqartiradigan amaliy qadamlar:

• hisobotdagi qaysi baholar baholovchilar yoki boshqa mutaxassislar ishtirokida qilinganini auditorga oldindan bildirish, ularning hisobotlari va shartnomalarini topshirish;
• boshlangʻich maʼlumotlarni tayyorlash: aktivlar reyestrlari, shartnomalar, baho tayanadigan hisob-kitoblar;
• potensial ekspert bilan aloqalarni, jumladan unga berilgan boshqa buyurtmalarni auditorga oshkor qilish;
• kelishilgan hajm doirasida ekspertga hujjatlar va xodimlarga kirish imkonini berish;
• kompaniyaning oʻzi uchun baho tayyorlagan baholovchini audit uchun jalb qilmaslik.

Odatiy xatolar

Kompaniyalar oʻz baholovchisini auditor eksperti bilan adashtiradi va baholovchi hisoboti tekshiruvni oʻrnini bosadi deb kutadi. Aslida auditor baribir uning ishini baholaydi. Ikkinchi xato — ish boshlanishidan oldin toʻlov va muddatlarni kelishmaslik. Uchinchisi — ekspertga toʻliq boʻlmagan boshlangʻich maʼlumotlarni berish, natijada xulosalarni qayta koʻrib chiqishga toʻgʻri keladi.