Audit yakunlari boʻyicha tuzatishlar: provodkalar va hisobotni qayta topshirish

Aniqlangan buzilishlar boʻyicha kompaniya nima qilishi shart

Auditorlik faoliyati toʻgʻrisidagi qonun tekshiriladigan tashkilotga ikkita majburiyat yuklaydi. Birinchidan, tekshiruv davomida aniqlangan buzilishlar haqidagi maʼlumotni koʻrib chiqish va uni olgan sanadan boshlab oʻttiz kundan kechiktirmay natijalar haqida auditorlik tashkilotiga yozma ravishda xabar berish. Ikkinchidan, tekshiruv jarayonida aniqlangan buxgalteriya hisobini yuritish, moliyaviy hisobotni tuzish hamda soliq va yigʻimlarni hisoblash tartibidagi buzilishlarni bartaraf etish (OʻRQ-677-son Qonunning 37-moddasi).

Xuddi shu moddada kompaniyaning auditordan buxgalteriya hisobini yuritish tartibi, moliyaviy hisobotni tuzish va aniqlangan kamchilik hamda buzilishlarni tuzatish boʻyicha maslahat olish huquqi ham mustahkamlangan. Yaʼni tuzatishni qanday aks ettirishni soʻrash jarayonning odatiy qismi, buxgalteriya zaifligi belgisi emas.

Tuzatishlarni qanday aks ettirish: harakatlar tartibi

Alohida izohlar boʻyicha emas, roʻyxat boʻyicha ishlang — shunda oʻzaro bogʻliq taʼsirlarni yoʻqotmaysiz.

• Auditorning har bir izohini koʻrib chiqing: unga qoʻshilasizmi, u qaysi hujjatlarga asoslangan, qaysi davrga taalluqli.
• Buzilishlarni joriy hisobot davriga va allaqachon yopilgan oʻtgan davrlarga tegishlilariga ajrating.
• Joriy davr boʻyicha hisobotni imzolashdan oldin tuzatuvchi provodkalarni bajaring: xatoning xususiyatiga qarab qoʻshimcha provodka, storno yoki qoʻshimcha hisoblash. Birlamchi hujjatlar bunda «qayta yozilmaydi»: asos sifatida hisob-kitobli buxgalteriya maʼlumotnomasi xizmat qiladi.
• Bogʻliq koʻrsatkichlarni qayta hisoblang: moliyaviy natija, soliq bazasi, soliqlar boʻyicha qoldiqlar, byudjet va xodimlar bilan hisob-kitoblar.
• Registrlar va hisobot shaklini yangilang, soʻng yakuniy raqamlarni auditor koʻrgan variant bilan solishtiring.
• Qaysi tuzatishlar qabul qilingani, qaysilari qabul qilinmagani va nima uchun ekanini yuqorida koʻrsatilgan muddat ichida auditorga yozma ravishda xabar qiling.

Hisob-kitob misoli (shartli raqamlar)

Misol shartli va faqat tushuntirish uchun keltirilgan. Auditor yil davomida uskuna boʻyicha 10 000 000 soʻm miqdorida amortizatsiya hisoblanmaganini aniqladi. Kompaniya rozi boʻlsa, tuzatish bitta yozuvdan iborat: davr xarajatlari 10 000 000 ga oshadi, yigʻilgan amortizatsiya (uskuna qiymatining kamayishi) ham shu summaga oshadi. Hisobvaraq raqamlarini oʻz hisobvaraqlar rejangiz va hisob siyosatingizdan oling.

Oqibatlari: soliq solishdan oldingi foyda 10 000 000 ga kamayadi, demak foyda soligʻini qayta hisoblash va xato allaqachon topshirilgan hisobot shakllariga taʼsir qilmaganini tekshirish kerak. Kompaniya tuzatishga rozi boʻlmasa, koʻrsatkichni oʻzgarishsiz qoldirishga haqli, ammo bunda kelishmovchilik hujjatlashtirilib, asoslanishi lozim — auditorning xulosadagi pozitsiyasi shunga bogʻliq.

Soliq hisobotini qayta topshirish kerakmi

Soliq hisoboti uchun qoidani Soliq kodeksi belgilaydi. Avval topshirgan hisobotida notoʻgʻri yoki toʻliq boʻlmagan maʼlumotlarni va (yoki) hisoblangan soliq summasining kamayishiga (oʻzgarishiga) olib kelgan xatolarni aniqlagan soliq toʻlovchi zarur tuzatishlarni kiritishi va soliq organiga aniqlashtirilgan soliq hisobotini topshirishi shart (Soliq kodeksining 83-moddasi).

Agar xato soliqning kam hisoblanishiga olib kelmagan boʻlsa, soliq toʻlovchi aniqlashtirilgan hisobot topshirishga haqli, ammo majbur emas; bunda belgilangan muddatdan keyin topshirilgan aniqlashtirilgan hisobot muddat buzilgan holda topshirilgan deb hisoblanmaydi (83-modda). Aniqlashtirilgan hisobot topshirish muddati tugaguncha topshirilsa, hisobot aniqlashtirilgan hisobot topshirilgan kuni topshirilgan hisoblanadi.

• Soliq toʻlash muddati oʻtib ketgan boʻlsa, javobgarlikdan ozod qilish faqat ikki shart bir vaqtda bajarilganda mumkin (83-modda).
• Birinchi shart: aniqlashtirilgan hisobot soliq toʻlovchi soliq organi soliq summasining kam hisoblanishiga olib kelgan holatlarni aniqlagani yoki soliq auditi tayinlangani haqida bilgunga qadar topshirilgan boʻlishi kerak.
• Ikkinchi shart: aniqlashtirilgan hisobot topshirilgunga qadar yetishmayotgan soliq summasi va unga tegishli penya toʻlangan boʻlishi kerak.

Moliyaviy hisobot va auditorlik xulosasi

Auditorlik xulosasi — auditorlik tashkilotining hisobotning ishonchliligi va buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunchilik talablariga muvofiqligi haqidagi yozma shaklda bildirilgan fikri. Xulosaga fikr bildirilgan moliyaviy hisobot ilova qilinadi (OʻRQ-677-son Qonunning 39-moddasi). Bundan amaliy xulosa: xulosa berilgan hisobot bilan siz topshiradigan va eʼlon qiladigan hisobot bir xil boʻlishi kerak.

Shuning uchun tuzatishlarni xulosa berilishidan oldin kiritgan maʼqul. Buzilish xulosa imzolangandan keyin aniqlansa, raqamlarni oʻzingiz tuzatmang: auditorlik tashkiloti bilan bogʻlanib, xulosa va hisobot bilan nima qilishni kelishib oling. Majburiy auditga tortiladigan tashkilotlar auditorlik xulosasining nusxasini tekshiruv oʻtkazilgandan keyin oʻn besh kun ichida, lekin hisobot yilidan keyingi yilning 15 iyunidan kechiktirmay soliq organlariga topshiradi (Qonunning 35-moddasi). Shu sababli topshirilgan nusxa bilan yakuniy hisobot oʻrtasidagi farqlar ortiqcha savollar tugʻdiradi.

Xato oʻtgan davrga tegishli va jiddiy boʻlsa, MHXS (IAS 8) qoʻllanganda u retrospektiv tuzatiladi: xato yuz bergan oʻtgan davr(lar) uchun solishtirma koʻrsatkichlar qayta hisoblanadi, faqat uning taʼsirini aniqlash amalda imkonsiz boʻlsa, bu amalga oshirilmaydi.

Tipik xatolar

• Birlamchi hujjatlarni tuzatish — buxgalteriya maʼlumotnomasi va tuzatuvchi provodka rasmiylashtirish oʻrniga.
• Xulosa berilgandan keyin auditorni xabardor qilmasdan hisobotdagi raqamlarni oʻzgartirish.
• Moliyaviy hisobotni tuzatib, soliq bazasini qayta hisoblashni va aniqlashtirilgan soliq hisobotini topshirishni unutish.
• Auditorga oʻttiz kunlik muddatda yozma javob bermaslik.
• Tuzatishlarni tekshirmasdan «birdaniga» qabul qilish: har biri hujjat va hisob-kitobga asoslanishi kerak.