Aksiz toʻlanadigan mahsulot ishlab chiqaruvchisi auditi: aksiz, markirovka va zaxiralar

Auditor tekshiruvni qanday quradi

Boshlangʻich nuqta — xavflarni baholash. 315-sonli Xalqaro audit standarti auditor oldiga moliyaviy hisobotning jiddiy buzib koʻrsatilishi xavflarini aniqlash va baholash vazifasini qoʻyadi, protseduralar shu asosda rejalashtiriladi. Aksizli mahsulot ishlab chiqaruvchisida xavf odatda uch joyda toʻplanadi: hisoblangan aksizning toʻliqligi va toʻgʻriligi, zaxiralarning mavjudligi va bahosi, markirovka talablariga rioya qilish.

Shu sababli birinchi bosqichda auditor ishlab chiqarish siklini oʻrganadi: qanday mahsulot turlari chiqariladi, qaysilariga qatʼiy, advalor yoki kombinatsiyalangan stavkalar qoʻllanadi, ombor va markirovka hisobi qanday yuritiladi, qaysi operatsiyalar tolling sxemasi boʻyicha yoki eksportga ketadi.

Aksiz obyekti va operatsiyalar doirasi

Birinchi navbatda aksiz solinadigan barcha operatsiyalar hisobga kirganmi-yoʻqmi tekshiriladi. Doira “xaridorga sotish”dan kengroq: aksiz toʻlanadigan tovarlarni ustav kapitaliga hissa sifatida berish, tolling asosida qayta ishlashga berish, shuningdek oʻz ehtiyojlari uchun ishlatish ham soliq solish obyekti hisoblanadi. Alohida tilga olingan holat — mahsulotning buzilishi va yoʻqolishi, favqulodda vaziyatlar bundan mustasno.

Tipik tafovut: degustatsiya namunalari, ichki isteʼmol, hamkorlarga bepul berish yoki mehnat haqi oʻrniga mahsulot berish hisobdan chiqarish yoki marketing xarajati sifatida aks ettirilgan, aksiz esa hisoblanmagan. Auditor hisobdan chiqarish dalolatnomalarini, ichki koʻchirish yuk xatlarini va mahsulot berish buyruqlarini soʻraydi hamda ularni deklaratsiyalar bilan solishtiradi.

Baza, stavkalar va hisob-kitob

Soliq bazasi aksiz toʻlanadigan tovarning har bir turi boʻyicha alohida aniqlanadi. Demak, auditorga umumiy aylanma emas, nomenklatura boʻyicha ishlab chiqarish va sotish taqsimoti kerak. Aksiz boʻlimida stavkalar uch xil belgilanadi; tamaki va spirtli mahsulotga Soliq kodeksida alohida stavkalar jadvali bor, stavkalar foizda, oʻlchov birligiga nisbatan summada va kombinatsiyalangan boʻladi.

Qatʼiy stavkalarda baza natural koʻrinishda — litr, dona, kilogrammda hisoblanadi. Shu sababli bu yerda tekshiruvning asosiy hujjati — hajm maʼlumotlari: ishlab chiqarish hisobotlari, qoldiqlar va joʻnatishni solishtirish. Advalor stavkalarda baza — sotilgan tovar qiymati, lekin haqiqiy tannarxdan past emas; demak, auditor shartnoma narxini ham, tannarx kalkulyatsiyasining toʻgʻriligini ham tekshiradi. Tolling xomashyosi boʻyicha bazaga ishlar qiymati ham, xomashyo qiymati ham kiradi.

Shartli misol (raqamlar tushuntirish uchun oʻylab topilgan). Partiya 90 shartli birlikka sotilgan, xuddi shu partiyaning haqiqiy tannarxi esa — 100. Advalor stavkada baza shartnoma narxi boʻyicha emas, tannarx boʻyicha olinadi: 100. Agar buxgalteriya 90 dan hisoblagan boʻlsa, aksiz kam hisoblangan va auditor tafovutni qayd etadi.

Zaxiralar: xomashyo, tugallanmagan ishlab chiqarish, tayyor mahsulot

Ishlab chiqaruvchi uchun zaxiralar odatda jiddiy moddadir. 501-sonli XAS (ISA 501) boʻyicha zaxiralar jiddiy boʻlsa, auditor ularning mavjudligi va holati haqida yetarli va tegishli audit dalillarini olishi shart; asosiy usul — inventarizatsiyada ishtirok etish. U rahbariyat yoʻriqnomalarini baholaydi, sanoqni kuzatadi, zaxiralarni koʻzdan kechiradi va tanlab qayta sanaydi.

Inventarizatsiyada ishtirok etish imkonsiz boʻlsa, auditor muqobil protseduralarni oʻtkazadi, ular ham dalil bermasa — xulosadagi fikrni oʻzgartiradi. Shuning uchun inventarizatsiya jadvalini auditor bilan oldindan kelishgan maʼqul: rezervuarlardagi spirt, tamaki bargi yoki yoqilgʻi sanogʻini orqaga sanada takrorlab boʻlmaydi.

Alohida eʼtibor — texnologik yoʻqotishlar va tabiiy kamayishga. Auditor haqiqiy yoʻqotishlarni hisob siyosatida qabul qilingan meʼyorlar bilan solishtiradi va meʼyordan ortiq yoʻqotishlar aksiz va soliqlar hisoblanmasdan tannarxga chiqarilmaganini tekshiradi.

Raqamli markirovka va aksiz markalari

Aksiz markalari bilan markirovka qilinishi lozim boʻlgan aksizli mahsulot uchun Soliq kodeksi soliq toʻlashni markalarni sotib olish bilan bogʻlaydi: olib kiriladigan tovarlar boʻyicha soliq aksiz markalari sotib olinguncha toʻlanadi. Auditor olingan, ishlatilgan, buzilgan va qaytarilgan markalar hisobi ishlab chiqarish va joʻnatish bilan mos kelishini tekshiradi: markalar soni sotilgan mahsulot birliklari soniga mos boʻlishi kerak.

Majburiy raqamli markirovka qoidalarini buzganlik uchun javobgarlik Soliq kodeksining 227¹-moddasida belgilangan va oxirgi hisobot choragidagi sof tushumga bogʻlangan, shuning uchun ishlab chiqaruvchi uchun bu faqat soliq emas, baholash xavfi ham: ehtimoliy jarima majburiyatlar va taxminiy zaxiralarni tahlil qilishda hisobga olinishi kerak.

Amalda auditor markirovka tizimidan yuklamalarni, kodlarni qoʻllash jurnallarini, yaroqsiz identifikatsiya vositalarini hisobdan chiqarish dalolatnomalarini soʻraydi va ularni ishlab chiqarish hisobotlari bilan solishtiradi.

Eksport va hisobot muddatlari

Aksizli tovarlar eksporti hujjatlar toʻplami bilan tasdiqlanadi: shartnoma, bojxona belgisi qoʻyilgan yuk bojxona deklaratsiyasi, yuk joʻnatish hujjatlari va toʻlov haqida bank koʻchirmasi. Agar tovar eksport rejimida chiqarilgan kundan boshlab yuz sakson kalendar kun ichida valyuta tushumi kelmasa, operatsiya soliq solish obyekti deb topiladi. Auditor har bir joʻnatma boʻyicha bu muddatlar nazorat qilinishini tekshiradi.

Aksiz boʻyicha soliq davri — oy; hisobot keyingi oyning oʻninchi kunidan kechiktirmay topshiriladi, toʻlov esa hisobot topshirish muddatidan kechiktirmay amalga oshiriladi. Auditor topshirish sanalarini, hisoblangan summalarni va registr maʼlumotlarini, shuningdek Soliq kodeksida nazarda tutilgan hollarda baza tuzatishlarini solishtiradi.

Auditga nimani tayyorlash kerak

Quyidagi roʻyxat takroriy soʻrovlar sonini qisqartirishga yordam beradi.

• yoʻqotish meʼyorlari va hisobdan chiqarish tartibi koʻrsatilgan hisob siyosati toʻgʻrisidagi buyruq;
• xomashyo, tugallanmagan ishlab chiqarish va tayyor mahsulot boʻyicha aylanma vedomostlari;
• inventarizatsiya dalolatnomalari va navbatdagi inventarizatsiya jadvali;
• aksiz markalari hisobi va raqamli markirovka tizimidan yuklamalar;
• davr uchun aksiz deklaratsiyalari va mahsulot turlari boʻyicha baza hisob-kitoblari;
• eksport shartnomalari, deklaratsiyalar va bank koʻchirmalari;
• tolling shartnomalari va xomashyo topshirish dalolatnomalari.