Korxonalar uchun soliq imtiyozlari: turlari va qoʻllash tartibi

Soliq imtiyozi nima va uni kim belgilaydi

Imtiyozlar Soliq kodeksi bilan beriladi va individual tusga ega boʻlishi mumkin emas. Soliq toʻlashni kechiktirish yoki boʻlib-boʻlib toʻlash imtiyoz hisoblanmaydi.

Prezident qarorlari imtiyozlarni faqat tor doirada berishi mumkin. Aksariyat soliqlar boʻyicha — faqat stavkani koʻpi bilan 50% ga va koʻpi bilan uch yil muddatga pasaytirish; QQS, aksiz soligʻi, yer qaʼri va suv resurslari soliqlari boʻyicha bu mexanizm qoʻllanilmaydi. Foyda soligʻi boʻyicha Prezident qarorlari bilan faqat asosiy vositalarni koʻpi bilan uch yil muddatga tezlashtirilgan amortizatsiya qilish huquqi berilishi mumkin (75-moddaning oltinchi qismi, OʻRQ-1108 bilan 2026-yil 1-yanvardan kiritilgan).

Soliq kodeksida bevosita yozilgan imtiyozlar

Imtiyozlarning asosiy qismi muayyan soliqlar haqidagi boblarda joylashgan. Yuridik shaxslar uchun koʻproq quyidagilar uchraydi.

• 0% stavkadagi foyda soligʻi — qishloq xoʻjaligi tovar ishlab chiqaruvchilariga oʻz mahsulotidan olingan foyda boʻyicha, ijtimoiy sohadagi soliq toʻlovchilarga, nogironligi boʻlgan shaxslar jamiyatlari korxonalariga, yuqori texnologiyalar asosidagi mahsulotdan olingan foydaga (337-modda);
• foyda soligʻi stavkasini 50% ga pasaytirish — 2022-yil 1-sentabrdan keyin jami daromadi birinchi marta 10 mlrd soʻmdan oshganlar uchun, joriy va keyingi soliq davriga, agar bu davrlarda daromad 100 mlrd soʻmdan oshmasa (337-moddaning yettinchi qismi);
• oʻrtacha yillik xodimlar sonining 3% dan ortiq har bir foiz nogironligi boʻlgan xodim uchun foyda soligʻi stavkasini 1 foiz punktga kamaytirish (337-modda);
• yangi uskuna, modernizatsiya va qurilishga qoʻyilmalardan 20% yoki 10% investitsiya chegirmasi (308-modda) — batafsil soliq amortizatsiyasi sahifasida;
• mol-mulk soligʻi bazasini taʼlim, sogʻliqni saqlash, madaniyat, sport obyektlari, qishloq xoʻjaligi mulki, yangi neft va gaz quduqlari (ikki yilga), yuqori texnologik uskunalar egallagan maydonlar (uch yilga) qiymatiga kamaytirish — 414-modda;
• aylanma va import turlari boʻyicha QQSdan ozod qilish — 243–246-moddalar.

Toʻgʻridan-toʻgʻri xususiy xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi korxonalar

Tasdiqlangan roʻyxatdagi tarmoqlarda ishlaydigan, toʻgʻridan-toʻgʻri xususiy xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi yuridik shaxslarga investitsiyalar hajmiga qarab Prezident qarori bilan belgilanadigan muddatga yer soligʻi va mol-mulk soligʻidan ozod qilish beriladi (471-modda). Imtiyozni faqat 472-moddadagi barcha shartlar bir vaqtda bajarilganda qoʻllash mumkin:

• qonunchilikda belgilangan hududlarda joylashish;
• Oʻzbekiston Respublikasi kafolatisiz investitsiyalar;
• ustav kapitalidagi xorijiy ishtirokchilar ulushi — kamida 33%, aksiyadorlik jamiyatlari uchun — kamida 15%;
• erkin almashtiriladigan valyutada yoki yangi zamonaviy texnologik uskunalar bilan hissa;
• imtiyozlardan olingan daromadning kamida 50% ini ishlab chiqarishni rivojlantirishga qayta investitsiya qilish.
• shart buzilsa, nomuvofiqlik davri uchun soliqlar umumiy tartibda penya bilan toʻlanadi.

Maxsus iqtisodiy zonalar ishtirokchilari

MIZ ishtirokchilariga investitsiyalar hajmiga qarab Prezident qarori bilan belgilanadigan muddatga mol-mulk soligʻi va yer soligʻidan ozod qilish beriladi. Foyda soligʻidan ozod qilish 3 mln dan 5 mln AQSh dollarigacha investitsiyada 3 yil, 5 mln dan 15 mln gacha — 5 yil, 15 mln dollar va undan ortiq — 10 yilni tashkil qiladi (473-modda).

2026-yil 1-apreldan MIZ ishtirokchisi maqomini olganlar uchun foyda soligʻi boʻyicha imtiyoz xuddi shu muddatga asosiy vositalarni tezlashtirilgan amortizatsiya qilish huquqi bilan almashtirilgan. MIZning barcha imtiyozlari faqat zona direksiyasi bilan tuzilgan investitsiya kiritish toʻgʻrisidagi kelishuvdagi faoliyat turlariga tatbiq etiladi. Foyda soligʻi boʻyicha imtiyoz muddati ishlab chiqarish obyekti foydalanishga qabul qilingan sanadan, qolganlari — ishtirokchi guvohnomasi sanasidan hisoblanadi. Maqomdan mahrum etilganda imtiyozlar mahrum etilgan oyning 1-sanasidan toʻxtatiladi (474-modda).

Mol-mulk soligʻi va yer soligʻi imtiyozlari uchun yangi shartlar

2026-yildan yuridik shaxslarning mol-mulk soligʻi va yer soligʻi boʻyicha imtiyozlari faqat oʻtgan yil yakunlari boʻyicha ikki shart bir vaqtda bajarilganda qoʻllaniladi (75-moddaning oʻn toʻrtinchi qismi):

• realizatsiyadan olingan jami daromad ushbu soliqlar boʻyicha foydalanilgan imtiyoz summasidan koʻp;
• har bir xodimga har oy kamida ikki baravar eng kam ish haqi miqdorida ish haqi hisoblanadi, oʻrtacha yillik xodimlar soni esa kamida uch kishi;
• shartlar, xususan, toʻgʻridan-toʻgʻri xususiy xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi yuridik shaxslarga, mahsulot taqsimotiga oid bitim ishtirokchilariga, notijorat va byudjet tashkilotlariga, maqomni 2026-yil 1-yanvargacha olgan MIZ ishtirokchilariga qoʻllanilmaydi;
• 483-modda yoki Prezident yoxud Vazirlar Mahkamasi qarori bilan toʻliq ozod qilinganda ham bu soliqlar hisoblangan summaning 1% miqdorida toʻlanadi (75-moddaning oʻn birinchi qismi).

Imtiyozni qanday qoʻllash va yoʻqotmaslik

Imtiyozdan huquqiy asos paydo boʻlgan paytdan boshlab uning butun amal qilish muddati davomida foydalanish, shuningdek undan voz kechish yoki bir yoki bir necha davrga toʻxtatib turish mumkin — QQSdan ozod qilingan aylanmalar bundan mustasno.

Agar imtiyoz tejalgan mablagʻlarni muayyan maqsadlarga yoʻnaltirish sharti bilan berilgan boʻlsa, maqsadsiz foydalanilganda summa penya bilan byudjetga undiriladi. Foydalanilmagan mablagʻlarni imtiyoz tugaganidan keyin bir yil ichida maqsadlarga yoʻnaltirish mumkin, aks holda ular byudjetga oʻtkaziladi. Soliq organlari har bir imtiyozni axborot tizimlarida maxsus identifikatsiya kodi bilan hisobga oladi — shuning uchun hisobotda imtiyoz toʻgʻri kod bilan koʻrsatiladi, shartlarni tasdiqlovchi hujjatlar esa butun tekshiruv muddati davomida saqlanadi.