Oʻzaro hisob-kitoblarni solishtirish dalolatnomasi: qanday tuziladi va farqlar bilan nima qilinadi

Dalolatnomaga nimani kiritish kerak

Dalolatnoma birlamchi hujjatlarga asoslanadi, shuning uchun u hisobvaraq-fakturalar va toʻlov hujjatlari qanchalik toʻliq boʻlsa, shunchalik foydali. Birlamchi hujjatlarning majburiy rekvizitlari «Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonunning 14-moddasida belgilangan: subyekt nomi, hujjat nomi, raqami, tuzilgan sanasi va joyi, operatsiya mazmuni va oʻlchovi, shaxslarning lavozimlari va imzolari. Birlamchi hujjatlar elektron shaklda tuzilishi mumkin.

• tomonlar nomlari, shartnoma raqami va sanasi (yoki bir nechta shartnoma — har biri alohida), solishtirish davri;
• davr boshidagi kirish saldosi — har bir tomonda oʻz maʼlumotlari boʻyicha;
• aylanmalar: hisobvaraq-fakturalar boʻyicha yetkazib berishlar va xizmatlar, toʻlov hujjatlari boʻyicha toʻlovlar, oʻzaro hisobga olishlar, qaytarishlar — hujjatlar sanalari va raqamlari bilan;
• davr oxiridagi chiqish saldosi va xulosa: qarz kimning foydasiga va qancha summada;
• agar aniqlangan boʻlsa, farqlar boʻlimi va har ikki tomonning vakolatli shaxslari imzolari.

Kim imzolaydi

Moliyaviy hujjatlar va hisob-kitob majburiyatlarini rahbar yoki u belgilagan shaxslar imzolaydi. Rahbar imzo huquqiga ega shaxslarning ikkita roʻyxatini — rahbarlik boʻgʻini va buxgalteriya boʻyicha tasdiqlaydi; koʻrsatilgan shaxslar imzosisiz hujjatlar haqiqiy emas deb hisoblanadi («Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonunning 13-moddasi).

Amalda: dalolatnomani har bir tomondan bosh buxgalter va rahbar (yoki ishonchnoma boʻyicha shaxs) imzolaydi. Daʼvo muddati maqsadlarida qarzdor nomidan qarzni tan olishga vakolatli shaxsning imzosi muhim — agar buxgalterning vakolatlari tasdiqlanmagan boʻlsa, uning birgina imzosi yetarli boʻlmasligi mumkin.

Farqlarni qanday tahlil qilish kerak

• kirish saldosini solishtiring: davr boshidagi farq xato avvalroq boʻlganini bildiradi — oldingi dalolatnomani oching;
• «yoʻldagi» hujjatlarni tekshiring: hisobvaraq-faktura oy oxirida yozilgan, xaridor esa uni keyingi oyda aks ettirgan;
• toʻlovlar maqsadini solishtiring: bitta shartnoma boʻyicha toʻlov boshqasiga yoki avansga oʻtkazilgan;
• hisobga olinmagan qaytarishlar, chegirmalar, tuzatuvchi hisobvaraq-fakturalar va oʻzaro hisobga olishlarni toping;
• valyuta shartnomalari boʻyicha kurs farqlarini tekshiring;
• natijaga koʻra — hisobni birlamchi hujjat asosida tuzating va dalolatnomani qayta yoki kelishmovchiliklar bayonnomasi bilan rasmiylashtiring; operatsiya ishtirokchilari tasdiqlamagan tuzatishlarni birlamchi hujjatlarga kiritishga yoʻl qoʻyilmaydi (Qonunning 14-moddasi).

Solishtirma dalolatnoma va daʼvo muddati

Umumiy daʼvo muddati — uch yil (FK 150-moddasi). Muayyan ijro muddatiga ega majburiyatlar boʻyicha u ijro muddati tugaganidan keyin oʻta boshlaydi (FK 154-moddasi).

Muddatning oʻtishi daʼvo qoʻzgʻatish, shuningdek majburiyatli shaxsning qarzni tan olganligidan dalolat beruvchi harakatlari bilan uziladi. Uzilishdan keyin muddat yangidan boshlanadi, oʻtgan vaqt esa hisobga olinmaydi (FK 157-moddasi). Qarzdor imzolagan, uning qarzi summasi aniq koʻrsatilgan solishtirma dalolatnoma — qarzni tan olishning odatiy dalili, garchi yakuniy bahoni sud bersa ham.

Sud daʼvoni muddat oʻtganidan qatʼi nazar qabul qiladi, lekin uni tomonning qaror chiqarilgunga qadar bergan arizasi boʻyicha qoʻllaydi; daʼvo muddatining oʻtishi — daʼvoni rad etish uchun asos (FK 153-moddasi). Agar qarzdor majburiyatni daʼvo muddati oʻtganidan keyin bajargan boʻlsa, bajarilganni qaytarishni talab qilishga haqli emas (FK 161-moddasi).

Hisob va soliqlar

Hisob va hisobotning ishonchliligi aktivlar va majburiyatlarni majburiy inventarizatsiya qilish bilan tasdiqlanadi, uning tartibini inventarizatsiya boʻyicha standart — 19-son BHMS belgilaydi («Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonunning 16-moddasi). Asosiy kontragentlar bilan solishtirma dalolatnomalar — yillik hisobotdan oldin hisob-kitoblarni inventarizatsiya qilish uchun qulay asos.

Agar qarz uzilmagan va daʼvo muddati oʻtgan boʻlsa, u umidsiz qarzga aylanadi. Soliq toʻlovchi oldingi davrlarda soliqqa tortiladigan daromadlar olish bilan bogʻliq umidsiz qarzlarni chegirishga haqli, lekin faqat qarz hisobdan chiqarilgan va buxgalteriya hisobotida aks ettirilgan boʻlsa (SK 313-moddasi). Sud qarori, bankrotlik, tugatish, qarzdorning vafoti yoki daʼvo muddatining oʻtishi tufayli uzib boʻlmaydigan qarz umidsiz deb tan olinadi.

Amaliy qoidalar

• yirik kontragentlar bilan solishtirishni kamida chorakda bir marta va albatta yillik hisobotdan oldin oʻtkazing;
• qarz oxirgi marta tan olingan sanani kuzating: uch yil tugashiga oz qolgan boʻlsa, imzolangan dalolatnoma soʻrang yoki talabnoma va daʼvo bering;
• imzolangan dalolatnomalarni shartnomalar va birlamchi hujjatlar bilan birga saqlang — ular tekshiruvda va sudda kerak boʻladi;
• kontragent imzolangan dalolatnomani qaytarmasa, yuborilganini qayd eting (xat, elektron hujjat aylanishi) — bu hisob-kitoblarni tartibga solishga harakat qilganingizni koʻrsatishga yordam beradi;
• boshqa asoslarsiz qarzni daʼvo muddati oʻtguncha hisobdan chiqarmang — aks holda SK 313-moddasi boʻyicha chegirma shubha ostida qoladi.