Xarajatlar tarkibi toʻgʻrisidagi nizom (VMQ № 54): tannarxga nima kiradi

Xarajatlarning toʻrt guruhi

Nizom barcha xarajatlarni moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotdagi oʻrniga koʻra guruhlaydi:

• ishlab chiqarish tannarxiga kiritiladigan xarajatlar — bevosita va bilvosita moddiy xarajatlar, mehnat xarajatlari, boshqa bevosita va bilvosita xarajatlar, shu jumladan ishlab chiqarish ustama xarajatlari;
• davr xarajatlari — sotish xarajatlari, maʼmuriy xarajatlar, boshqa operatsion xarajatlar va zararlar; ular asosiy faoliyatdan olingan foydani kamaytiradi;
• moliyaviy faoliyat xarajatlari — foizlar, salbiy kurs farqlari, qimmatli qogʻozlarga qoʻyilmalarni qayta baholash va boshqalar;
• favqulodda zararlar — soliq toʻlangunga qadar foydani hisoblashda hisobga olinadi.

Xarajatlardan foyda qanday shakllanadi

Nizom koʻrsatkichlar zanjirini tavsiflaydi. Yalpi foyda — sotishdan olingan sof tushum va sotilgan mahsulotning ishlab chiqarish tannarxi oʻrtasidagi farq. Asosiy faoliyatdan olingan foyda — yalpi foydadan davr xarajatlarini ayirib, asosiy faoliyatning boshqa daromadlarini qoʻshib va boshqa zararlarini ayirib topiladi. Keyin moliyaviy faoliyat daromadlari qoʻshiladi va xarajatlari ayiriladi, soʻngra favqulodda foyda va zararlar hisobga olinadi — shunday qilib soliq toʻlangunga qadar foyda, foyda soligʻi va boshqa toʻlovlardan keyin esa sof foyda hosil boʻladi.

Sof tushum narxga kiritilgan QQS va aksizsiz, shuningdek qaytarilgan tovarlar va xaridorlarga berilgan chegirmalarsiz aniqlanadi. Shuning uchun xarajatlarni tasniflashdagi xato yakuniy foydani oʻzgartirmaydi, lekin yalpi marja va mahsulot birligi tannarxini buzib koʻrsatadi.

Ishlab chiqarish tannarxiga nima kiradi

Tannarxga ishlab chiqarish bilan bevosita bogʻliq, texnologiya va ishlab chiqarishni tashkil etish bilan belgilanadigan xarajatlar kiritiladi. Iqtisodiy mazmuniga koʻra ular beshta element boʻyicha guruhlanadi.

• ishlab chiqarish moddiy xarajatlari (qaytariladigan chiqindilar chegirilgan holda): xom ashyo va materiallar, sotib olingan butlovchi buyumlar va yarim tayyor mahsulotlar, tashqi tashkilotlarning ishlab chiqarish xarakteridagi ish va xizmatlari, texnologik maqsadlar uchun yoqilgʻi va energiya, ishlab chiqarish sohasidagi yoʻqotish va kamomadlar;
• ishlab chiqarish xodimlarining mehnatiga haq toʻlash: bajarilgan ish uchun ish haqi, shu jumladan mukofotlash toʻgʻrisidagi nizom boʻyicha ragʻbatlantiruvchi toʻlovlar, tungi va ish vaqtidan tashqari ish, ogʻir mehnat sharoitlari uchun ustamalar, taʼtil haqi;
• ishlab chiqarish xodimlarining mehnat haqi koʻrinishidagi daromadlariga belgilangan stavkalar boʻyicha ijtimoiy soliq;
• ishlab chiqarish asosiy vositalari va nomoddiy aktivlarining amortizatsiyasi;
• boshqa ishlab chiqarish xarajatlari: ishlab chiqarish asosiy vositalarini taʼmirlash va ijaraga olish, mehnatni muhofaza qilish, ishlab chiqarish xodimlarining xizmat safarlari, ishlab chiqarish xodimlari va aktivlarini sugʻurtalash, yaroqsiz mahsulot va ishlab chiqarish ichidagi sabablar boʻyicha turib qolishdan yoʻqotishlar, kafolatli taʼmirlash.

Davr xarajatlari

Davr xarajatlari — ishlab chiqarish jarayoni bilan bevosita bogʻliq boʻlmagan xarajatlar: boshqaruv, sotish va umumxoʻjalik maqsadidagi boshqa xarajatlar. Ular mahsulot tannarxiga kirmaydi va yuzaga kelgan davrda hisobdan chiqariladi.

• sotish xarajatlari: tovarlarni tashish, marketing va reklama, savdo va umumiy ovqatlanishda esa — sotuvchilar mehnatiga haq toʻlash, savdo binolari ijarasi, saqlash, tovar yoʻqotishlari;
• maʼmuriy xarajatlar: boshqaruv xodimlarining mehnatiga haq toʻlash va undan ijtimoiy soliq, xizmat transporti, aloqa va internet, ofis ijarasi, boshqaruv xodimlarining xizmat safarlari, vakillik xarajatlari;
• boshqa operatsion xarajatlar: kadrlarni oʻqitish, konsalting, axborot va auditorlik xizmatlari, bank xizmatlari, bir martalik mukofotlar va yil yakunlari boʻyicha taqdirlashlar, xodimlarga moddiy yordam, sud xarajatlari, shubhali qarzlar boʻyicha zaxira, hisobot yilida aniqlangan oʻtgan yillar zararlari, jarima va penyalar.

Moliyaviy xarajatlar va favqulodda zararlar

Moliyaviy faoliyat xarajatlariga bank kreditlari boʻyicha foizlar (investitsiya davrida kapital qoʻyilmalar tarkibiga kiradigan investitsiya kreditlari foizlaridan tashqari), lizing foizlari, salbiy kurs farqlari, qoʻyilmalarni qayta baholashdan zararlar, oʻz qimmatli qogʻozlarini chiqarish xarajatlari kiradi.

Favqulodda zarar bir vaqtning oʻzida uchta mezonga javob berishi kerak: oddiy faoliyat uchun xos boʻlmasligi, bir necha yil davomida takrorlanmasligi va rahbariyat qarorlariga bogʻliq boʻlmasligi. Nizom misol keltiradi: agar kompaniya alohida iqlim sharoitlari zonasida ishlasa, iqlim sababli turib qolishlar favqulodda hisoblanmaydi.

Nizom va foyda soligʻi

Nizom «xarajatni buxgalteriya hisobida qayerga olib borish kerak» degan savolga javob beradi, lekin «u soliq bazasini kamaytiradimi» degan savolga emas. Foyda soligʻi uchun Soliq kodeksi amal qiladi: asoslangan va hujjatlar bilan tasdiqlangan xarajatlar chegiriladi (305-modda), agar buxgalteriya hisobida xarajatni tan olish Kodeks tartibidan farq qilsa, soliq solish uchun Kodeks tartibi qoʻllaniladi.

Shuning uchun Nizom davr xarajatlariga kiritadigan xarajatlarning bir qismi chegirmaga qabul qilinmaydi. Soliq kodeksining 317-moddasiga koʻra, xususan, quyidagilar chegirilmaydi:

• xodimlarga moddiy yordamning ayrim turlari (317-moddaning 6-bandi);
• aybdorlari aniqlanmagan oʻgʻirlik va kamomadlardan zararlar (10-band);
• soliq tekshiruvlari natijalari boʻyicha qoʻshimcha hisoblangan soliq va yigʻimlar (12-band);
• byudjetga toʻlanadigan penya, jarima va boshqa sanksiyalar (19-band), shuningdek xoʻjalik shartnomalari shartlarini buzganlik uchun jarima va sanksiyalar (36-band);
• tadbirkorlik faoliyati bilan bogʻliq boʻlmagan tadbirlar — dam olish, sport, madaniy tadbirlar xarajatlari (13-band), agar ularni oʻtkazish qonunchilik bilan kompaniya zimmasiga yuklatilmagan boʻlsa.