Ish vaqtini jamlangan hisobi va smenali ish

Jamlangan hisob nima va u qachon joriy etiladi

Kodeks hisobot davrining uzunligiga qarab ish vaqti hisobining uch turini ajratadi: kunlik, haftalik va jamlangan (198-modda). Jamlangan hisobda xodim normani bajarishi lozim boʻlgan davr bir haftadan oshadi. Kunlik yoki haftalik normadan chetga chiqishga yoʻl qoʻyiladi, biroq ularni tenglashtirish kerak: bir davrdagi ortiqcha ish boshqa davrdagi kam ish bilan qoplanishi va hisobot davri boʻyicha soatlar yigʻindisi shu davr normasiga teng boʻlishi lozim.

Joriy etish asosi — ishlab chiqarish zarurati. Ish beruvchida xodimlar toifasi uchun belgilangan kunlik yoki haftalik ish vaqti davomiyligiga rioya qilib boʻlmasa, jamlangan hisobni joriy etishga yoʻl qoʻyiladi (199-modda). Obyektiv sababsiz «jadvalni erkinroq rejalashtirish» istagi asos hisoblanmaydi — tekshiruvda ish beruvchi oddiy hisob turlari nega mos kelmasligini tushuntirishi kerak boʻladi.

Hisobot davri: qanday tanlanadi va qanday chegaralar bor

Qonun ikkita qatʼiy chegarani belgilaydi: hisobot davri oʻn ikki oydan, kundalik ish (smena) davomiyligi esa oʻn ikki soatdan oshmasligi kerak (199-modda). Shu doirada davrni ish beruvchi tanlaydi: oy, chorak, yarim yil, yil. Qoʻshimcha shart — hisobot davri uchun ish vaqti davomiyligi ish soatlari normasidan oshmasligi kerak.

Amalda davr biznes ritmiga qarab tanlanadi. «Sutka oʻtib ikki sutka» jadvalidagi qoʻriqlash va navbatchilik xizmatlari uchun oy qulay: ortiqcha va kam ish tez koʻrinadi va tenglashtiriladi. Yuklama choʻqqilari boʻlgan mavsumiy ishlab chiqarish uchun chorak yoki yarim yil mos keladi. Davr qancha uzun boʻlsa, balansni kuzatish shuncha qiyin va davr oxirigacha qoplashga imkon boʻlmagan yigʻilgan ortiqcha ish xavfi shuncha yuqori.

• qaysi boʻlinma va lavozimlar oddiy normaga haqiqatan sigʻmasligini aniqlang;
• soatlarni real tenglashtirish mumkin boʻlgan davrni tanlang;
• davrning kalendar chegaralarini mustahkamlang (masalan, 1 yanvardan 31 martgacha), ularni orqaga sanada surmang;
• davr ichida ish haqini qanday tenglashtirishni oldindan oʻylab qoʻying.

Jamlangan hisobni hujjatlarda qanday mustahkamlash kerak

Jamlangan hisobni qoʻllash tartibi, zarur boʻlsa esa hisobot davri davomida ish haqini tenglashtirish choralari jamoa shartnomasi bilan belgilanadi. U tuzilmagan boʻlsa, tartibni ish beruvchi kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishib belgilaydi (199-modda). Demak, kelishuv jarayonisiz direktorning bitta buyrugʻi yetarli boʻlmasligi mumkin.

Amalda hujjatlar toʻplami quyidagicha: lavozimlar, hisobot davrining uzunligi va chegaralari koʻrsatilgan jamlangan hisob toʻgʻrisidagi nizom yoki buyruq; smena jadvali; mehnat shartnomasi yoki qoʻshimcha kelishuvda rejim haqida yozuv; xodimlarni imzo qoʻydirib tanishtirish. Ish vaqti rejimi odatda ichki mehnat tartibi qoidalari, smena jadvallari va boshqa lokal hujjatlar bilan, ular boʻlmasa mehnat shartnomasi bilan belgilanadi (191-modda).

• jamlangan hisobni joriy etish toʻgʻrisidagi buyruq yoki nizom;
• jamoa shartnomasi boʻlmasa — kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishuv bayonnomasi yoki belgisi;
• hisobot davri uchun smena jadvali;
• xodimlarning tanishish varaqalari;
• haqiqiy soatlar kunlar boʻyicha qayd etiladigan tabel.

Davr uchun soat normasi va hisoblash namunasi

Davr normasi haftalik normadan kelib chiqib aniqlanadi. Ish vaqtining normal davomiyligi besh kunlik yoki olti kunlik ish haftasida haftasiga qirq soatdan oshmasligi kerak (182-modda). Toʻliq boʻlmagan ish kuni yoki haftasi uchun davrdagi soatlar soni tegishli ravishda kamayadi (198-modda). Taʼtillar, bayramlar va qonun ish vaqtiga kiritadigan yoki undan chiqaradigan boshqa davrlar har bir xodim uchun alohida hisobga olinishi kerak.

Shartli raqamlardagi misol (real kompaniya maʼlumoti emas). Qoʻriqchi 12 soatlik smenalar jadvali boʻyicha ishlaydi, hisobot davri — toʻrt hafta. Haftasiga qirq soatlik normada norma 160 soatni tashkil etadi (40 × 4). Jadval boʻyicha u 12 soatlik 14 ta smena ishlagan boʻlsa, bu 168 soat: norma 8 soatga oshgan. Bunday jadval davr uchun soatlar normadan oshmasligi kerak degan shartga mos kelmaydi — jadvalni qayta tuzish kerak, masalan, 13 ta smenagacha (156 soat) kamaytirib, 4 soatlik qisqa smena qoʻshish yoki boshqa usul bilan yakun 160 dan oshmasligiga erishish kerak. Yigʻindini davr oxirida emas, jadval tuzilayotganda tekshirish lozim.

Jamlangan hisobda qoʻshimcha ish

Kunlik va haftalik hisobdan asosiy farq: jamlangan hisobda ish vaqtining belgilangan davomiyligidan hisobot davri boʻyicha oshgan ish qoʻshimcha ish hisoblanadi (189-modda). Uzun smena, agar davr yakuni boʻyicha norma oshmagan boʻlsa, oʻzi qoʻshimcha ish emas. Aksincha: davr uchun soatlar yigʻindisi normadan koʻp boʻlsa, hech bir alohida smena ortiqcha tuyulmasa ham, oshgan qism qoʻshimcha ish hisoblanadi.

Qoʻshimcha ishga odatdagi cheklovlar qoʻllanadi. Unga, qoida tariqasida, xodimning yozma roziligi bilan jalb qilish mumkin (189-modda). Qoʻshimcha ish davomiyligi ketma-ket ikki kun davomida toʻrt soatdan oshmasligi kerak (190-modda). 12 soatlik smenada qoʻshimcha ishlarga umuman yoʻl qoʻyilmaydi (189-modda) — shuning uchun bunday jadvallarda davr uchun soatlar yigʻindisi normaga sigʻishi ayniqsa muhim. Jamlangan hisob ayrim toifadagi xodimlar uchun belgilangan cheklovlarga rioya qilingan holda joriy etiladi (199-modda), ayniqsa zararli va ayniqsa xavfli mehnat sharoitidagi ishlar uchun esa u umuman mumkin emas (480-modda).

Toʻlov — dastlabki ikki soat uchun kamida bir yarim barobar, keyingi soatlar uchun kamida ikki barobar; zararli va noqulay sharoitlarda har bir soat kamida ikki barobar toʻlanadi (262-modda). Xodimning xohishiga koʻra ortiqcha ishni shuncha davomiylikdagi qoʻshimcha dam olish vaqti bilan qoplash mumkin; bunda qoʻshimcha ish bir barobar toʻlanadi, dam olish vaqti esa toʻlanmaydi.

Smenali ish: jadval va smenalar oraligʻidagi dam olish

Ikki va undan ortiq smenada ishlash smenali ish hisoblanadi (192-modda). Smenali ishda ish vaqti rejimi smena jadvali bilan belgilanadi. Xodimni ketma-ket ikki smena davomida ishlatish taqiqlanadi, smenalar oraligʻidagi dam olish esa ovqatlanish va dam olish tanaffusi bilan birga kamida oʻn ikki soatni tashkil etishi kerak (192-modda).

Jamlangan hisob va smena jadvali koʻpincha birga boʻladi, lekin bular boshqa-boshqa narsalar: smenalilik — ishni smenalarga tashkil etish, jamlangan hisob — normani davr boʻyicha hisoblash usuli. 12 soatlik smenalarda bu qoidalarni buzmasdan jadval tuzish oson emas, shuning uchun uni boʻlinma boʻyicha emas, har bir xodim boʻyicha alohida tekshirgan maʼqul.

Tabel va tipik xatolar

Ish beruvchi xodimlarning ishga kelishi va ketishini hisobga olishni tashkil etishi shart (200-modda). Ishlangan vaqt tarkibida qoʻshimcha ishlar vaqti alohida hisobga olinadi, shuning uchun jamlangan hisobda tabel har kuni yuritilishi, qoʻshimcha ish esa davr yakuni boʻyicha aniqlanishi kerak. Jamgʻarma balansini (norma, haqiqiy soatlar, qoldiq) alohida qaydnomada oshib boruvchi yakun bilan yuritish qulay.

Tipik xatolar: tartibni kelishmasdan jamlangan hisobni joriy etish; aniq kalendar chegaralarisiz davr belgilash; ortiqcha ishni alohida smenalar boʻyicha hisoblash; davr ichida ish haqini tenglashtirmaslik, natijada smenalar kam oylarda xodimlarda «tushib ketish» yuzaga kelishi; davr oʻrtasida ishga qabul qilish yoki boʻshatishda normani qayta hisoblashni unutish; jamlangan hisobni ayniqsa zararli sharoitdagi ishlarga qoʻllash.