Shartnoma boʻyicha kafolat toʻlovi va depozit: hisob, QQS va qaytarish

Depozit avansdan va ayanadan nimasi bilan farq qiladi

Fuqarolik kodeksi majburiyat bajarilishini taʼminlash usullari sifatida neustoyka, garov, mulkni ushlab turish, kafillik, kafolat, ayana va qonun hujjatlarida yoki shartnomada nazarda tutilgan boshqa usullarni koʻrsatadi. Ijara boʻyicha kafolat toʻlovi odatda ayana yoki pul garovi modeli asosida tuziladi, keyingi tasnif esa shartnoma matniga bogʻliq.

Ayana — shartnoma tuzilganini tasdiqlash va uning bajarilishini taʼminlash uchun tomonlardan biri tomonidan beriladigan pul summasi. Ayana haqidagi kelishuv summasidan qatʼi nazar yozma shaklda boʻlishi kerak. Agar toʻlov ayana ekanligiga shubha boʻlsa va yozma shakl yoʻq boʻlsa, boshqacha isbotlanmasa, summa avans sifatida toʻlangan hisoblanadi. Amaliy xulosa: shartnomada summa majburiyatlarni taʼminlash uchun kiritilishi, qaysi hollarda ushlab qolinishi va qachon qaytarilishi aniq yozilishi kerak. «Oldindan toʻlov/depozit» kabi noaniq ibora toʻlovni avansga aylantiradi va barcha soliq oqibatlari bilan birga keladi.

• avans — tovar yoki xizmat uchun kelgusi toʻlovning bir qismi, u narxga hisobga olinadi;
• kafolat toʻlovi — narx emas, kafolat: toʻgʻri bajarilganda u hisobga olinmaydi, qaytariladi;
• ayana — alohida oqibatlarga ega taʼminot: ayana bergan tomon aybdor boʻlsa, oluvchida qoladi; oluvchi aybdor boʻlsa, ikki baravar miqdorda qaytariladi.

Foyda soligʻi: depozit qachon daromadga aylanadi

Soliq kodeksi majburiyatlarni taʼminlash sifatida garov yoki ayana tarzida olingan mablagʻlarni, ularga egalik huquqi oʻtgunga qadar, daromadlar tarkibidan toʻgʻridan-toʻgʻri chiqaradi. Xuddi shu moddaning alohida bandida sotiladigan tovarlar (xizmatlar) uchun oldindan toʻlov (avans) ham daromad sifatida hisobga olinmaydi — lekin bular turli asoslar, shuning uchun toʻlovning aynan taʼminot xususiyatini isbotlash kerak.

Amalda bu quyidagini bildiradi. Depozit taʼminot sifatida turgan ekan, oluvchida u daromad emas, balki qaytarish majburiyatidir. Daromad summa oluvchining mulkiga oʻtganda paydo boʻladi: masalan, shartnoma buzilganda neustoyka yoki zarar hisobiga ushlab qolinganda yoxud ijaraning oxirgi oyi uchun toʻlovga hisobga olinganda. Kiritgan tomonda depozitning oʻzi xarajat emas: bu debitorlik qarzi, u faqat haqiqatan ushlab qolingan qismi va buzilishni tasdiqlovchi hujjatlar mavjud boʻlganda xarajatga chiqariladi.

QQS: depozit realizatsiya aylanmasi emas

QQS obyekti — tovarlar va xizmatlarni realizatsiya qilish aylanmasi; tovarlar uchun uning sanasi yetkazib beruvchi hisobvaraq-faktura bergan sana yoki, agar u oldinroq boʻlsa, joʻnatish (topshirish) sanasi, xizmatlar uchun esa hisobvaraq-faktura yoki xizmat koʻrsatilganini tasdiqlovchi boshqa hujjat rasmiylashtirilgan sanadir. Kafolat toʻlovi joʻnatish yoki xizmat uchun haq toʻlamaydi, shuning uchun oʻzi aylanma yaratmaydi va uning uchun hisobvaraq-faktura berish shart emas.

Depozit toʻlovga hisobga olinganda vaziyat oʻzgaradi. Ijaraning oxirgi oyi uchun hisobga olish — bu xizmat uchun toʻlovning oʻzi: ijaraga beruvchi aylanmani odatdagi tartibda shu oy uchun dalolatnoma yoki hisobvaraq-faktura boʻyicha aks ettiradi, depozit esa ijarachining qarzini yopadi. Shartnomani buzgani uchun neustoyka sifatida summani ushlab qolishni alohida, shartnoma shartlari va SK qoidalariga koʻra baholang; shubha boʻlsa, shablon yechim qoʻllagandan koʻra soliq organidan yozma tushuntirish olgan maʼqul.

Hisobda qanday aks ettiriladi: tartib va hujjatlar

Hisobvaraqlar va subhisobvaraqlarning aniq raqamlari hisobvaraqlar rejasi va kompaniyaning hisob siyosati bilan belgilanadi; asosiy tamoyil — depozit tushumdan va avanslardan alohida hisobga olinadi, shunda uni soliq tekshiruvi va audit paytida tezda ajratish mumkin boʻladi.

• oluvchida: tushum kontragent oldidagi majburiyat sifatida aks ettiriladi (tushumga emas), tahlil — har bir shartnoma boʻyicha;
• kiritgan tomonda: toʻlov taʼminot boʻyicha debitorlik qarzi sifatida aks ettiriladi, xarajat sifatida ham, yetkazib beruvchiga avans sifatida ham emas;
• ijaraning oxirgi oyida hisobga olishda: majburiyat hisoblangan ijara haqiga qarshi dalolatnoma yoki hisobvaraq-faktura asosida yopiladi;
• ushlab qolishda: buzilish dalolatnomasi, zarar yoki neustoyka hisob-kitobi, kontragentga yozma xabarnoma, soʻng daromadni (oluvchida) va xarajatni (toʻlovchida) aks ettirish;
• qaytarishda: toʻlov topshiriqnomasi, mulkni eʼtirozsiz qabul qilish dalolatnomasi, majburiyatni yopish.

Hisob-kitob namunasi (shartli raqamlar)

Namuna tushuntirish uchun. Ijarachi ofisni ijaraga olish shartnomasi boʻyicha 10 000 000 soʻm depozit kiritadi. Ijara haqi oyiga 5 000 000 soʻm. Ijara davrida hech narsa ushlab qolinmaydi. Oxirgi oyda tomonlar hisobga olish toʻgʻrisida kelishuv imzolaydi: ijaraga beruvchi oy uchun ijarani 5 000 000 soʻm miqdorida QQS bilan odatdagi tartibda aks ettiradi, depozitning 5 000 000 soʻmi shu oy toʻloviga hisobga olinadi, qolgan 5 000 000 soʻm ijarachiga toʻlov topshiriqnomasi bilan qaytariladi. Faqat hisobga olingan qism xizmat toʻlovining bir qismiga aylanadi; qaytariladigan qism toʻlovgacha majburiyat boʻlib qoladi va daromad hisoblanmaydi.

Agar buning oʻrniga ijarachi mulkka shikast yetkazsa va ijaraga beruvchi zararni hujjatlar bilan 3 000 000 soʻm deb baholasa, shu summa depozitdan ushlab qolinadi, 7 000 000 soʻm qaytariladi. Ushlab qolishni dalolatnoma va hisob-kitob bilan tasdiqlash kerak, aks holda kontragent uni bahslashishi, tekshiruvchi esa xarajatni qabul qilmasligi mumkin.

Buzilishda ushlab qolish va qaytarish: shartnomada nimani yozish kerak

Ayana uchun qonun oʻz oqibatlarini belgilaydi: majburiyat bajarilishi boshlanishidan oldin tomonlar kelishuvi bilan yoki bajarish imkonsizligi tufayli tugatilsa, ayana qaytarilishi kerak. Shartnomani bajarmaganlik uchun ayana bergan tomon javobgar boʻlsa, ayana ikkinchi tomonda qoladi. Ayanani olgan tomon javobgar boʻlsa, qonun hujjatlarida boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, u ayananing ikki baravar miqdorini toʻlaydi. Aybdor tomon, shartnomada boshqacha nazarda tutilmagan boʻlsa, ayana summasini hisobga olgan holda zararlarni ham qoplaydi.

Shuning uchun shartnomada quyidagilarni belgilash kerak: toʻlov maqsadi, ushlab qolish asoslari roʻyxati, xabar berish tartibi, qaytarish muddati va ijaraning oxirgi oyida hisobga olish tartibi. Odatiy xatolar: depozit uchun hisobvaraq-faktura berib, QQSni muddatidan oldin hisoblash; toʻlov topshiriqnomasida depozitni «avans» deb atash; ushlab qolishda dalolatnoma rasmiylashtirmaslik; pulni shartnomalar kesimida tahlilsiz umumiy hisobvaraqda saqlash.