Komissiyadagi tovarlar va konsignatsiya: komitent va komissionerda hisob

Komissiya va oldi-sotdi: chegara qayerda

Komissiya shartnomasi boʻyicha bir tomon (komissioner) haq evaziga oʻz nomidan, ammo boshqa tomon (komitent) hisobidan bitimlar tuzadi. Shartnoma yozma shaklda tuzilishi shart. Oldi-sotdida xaridor tovar topshirilishi bilanoq egasi boʻladi va uning taqdiri uchun oʻzi javob beradi; komissiyada esa egasi komitent boʻlib qoladi.

Uchinchi shaxs oldida aynan komissioner javob beradi: xaridor bilan bitim boʻyicha huquq va majburiyatlar unda vujudga keladi, garchi bitimda komitent koʻrsatilgan boʻlsa ham. Hujjatlar uchun bu muhim: xaridorga tovarni komissioner joʻnatadi va hisobvaraq-fakturani ham u chiqaradi, komitent emas.

Shartnomani tekshirishning amaliy mezoni: agar siz egasining topshirigʻiga koʻra, oʻz nomingizdan, haq evaziga birovning tovarini sotayotgan boʻlsangiz, shartnoma qanday nomlanishidan qatʼi nazar, bu komissiyadir. Aksincha, agar «konsignatsiya» shartnomasi tovar olinishi bilan mulk huquqini komissionerga oʻtkazsa, bu toʻlovi kechiktirilgan oldi-sotdi boʻlib, hisob boshqacha yuritiladi.

Komitent nimani aks ettiradi

Komitent tovarni komissionerga beradi, lekin uni sotilgan deb hisobdan chiqarmaydi: komissionerga komitentdan kelib tushgan buyumlar komitentning mulki boʻlib qoladi. Shuning uchun komitentda topshirish tovarni komissionerda saqlash va sotish uchun koʻchirish sifatida rasmiylashtiriladi, qiymati esa sotuv hisoboti olinguncha hisobda saqlanadi.

Komitentda tushum va tannarx komissioner tovarni uchinchi shaxsga sotganda va komitent komissioner hisobotini qabul qilganda vujudga keladi. Bu holda QQS boʻyicha komitentda soliq bazasi komissioner sotgan tovarlar qiymati miqdorida, soliqsiz aniqlanadi.

• narx, assortiment, muddat va haq miqdori shartlari bilan yozma komissiya shartnomasi;
• tovarni komissionerga topshirish yuk xati va topshirilganlar roʻyxati;
• komissionerning sotilgan tovarlar va qoplanishi lozim boʻlgan xarajatlar haqidagi hisoboti;
• hisobotni qabul qilish dalolatnomasi yoki boshqa hujjat, komissioner bilan hisob-kitoblar.

Komissioner nimani aks ettiradi

Komitentning tovari komissionerning aktivi emas: u oʻz zaxiralari tarkibida emas, sotish uchun qabul qilingan birovning tovari sifatida alohida hisobga olinadi. Komissioner bu mulkning yoʻqolishi, kam chiqishi yoki shikastlanishi uchun javob beradi, shuning uchun unga inventarizatsiya va saqlash tartibi kerak.

Komissionerning oʻz daromadi — komissiya haqi. Xaridorga tovar sotishdan tushgan tushum unga tegishli emas va uning daromadi tarkibiga kirmaydi: QQS uchun komissionerda baza soliqni oʻz ichiga olgan komissiya haqi miqdorida aniqlanadi. Xaridordan olingan tovar summasi komitent oldidagi majburiyat boʻlib, haq ushlab qolingach, unga oʻtkaziladi.

• komitent tovarini oʻz zaxiralaridan alohida hisobga olish;
• sotilgan tovarlar boʻyicha komitentga hisobot yuritish;
• haqni oʻz daromadi sifatida, qoplanadigan xarajatlarni esa alohida hisobga olish;
• tushumni haqni ushlab qolib, oʻz vaqtida oʻtkazish.

Soliqlar: QQS, foyda soligʻi va aylanmadan olinadigan soliq

QQS boʻyicha Soliq kodeksi turli bazalarni belgilaydi: komissionerda — soliqni oʻz ichiga olgan komissiya haqi, komitentda — sotilgan tovarlarning soliqsiz qiymati. Agar sotilayotgan tovarlar QQSdan ozod etilgan boʻlsa, ozodlik komissionerning ularni sotish bilan bogʻliq xizmatlariga tatbiq etilmaydi. QQS toʻlovchisi boʻlmagan komissioner ham soliq hisobotiga komitent manfaatidagi vositachilik operatsiyalari boʻyicha hisobvaraq-faktura jurnallaridagi maʼlumotlarni kiritadi.

Foyda soligʻi boʻyicha komissiya shartnomasini bajarish munosabati bilan komissionerga kelib tushgan mulk (haqdan tashqari) daromadga kiritilmaydi. Shartnoma shartlariga koʻra komissionerga qoplanadigan komitent xarajatlarini komissioner chegirib tashlay olmaydi.

Aylanmadan olinadigan soliq toʻlovchilar uchun alohida qoida bor. Vositachining soliq uchun daromadi koʻrsatilgan xizmatlar haqi summasi sifatida aniqlanadi. Ammo QQS va foyda soligʻiga oʻtish chegarasini tekshirishda vositachilar sotishdan daromadni sotish boʻyicha umumiy aylanmadan (bitim summasidan) kelib chiqib aniqlaydi. Demak, aylanmadan olinadigan soliqdagi komissioner chegaradan haq hajmiga qarab oʻylangandan oldinroq oshib ketishi mumkin. Chegara miqdorini hisob sanasidagi amaldagi SK 462-moddasi tahririda tekshiring.

Tushunish uchun shartli misol

Misol shartli sonlarda, real narx va stavkalarga bogʻlanmagan. Komitent komissionerga sotish uchun 100 000 shartli birlik qiymatidagi tovar berdi, shartnoma boʻyicha komissioner haqi — 10 000. Komissioner tovarni xaridorga 100 000 ga sotdi va komitentga 90 000 oʻtkazdi.

Komitentda sotuv 100 000 (soliqsiz) ni tashkil etadi, 10 000 ni komissioner haqi boʻyicha xarajat sifatida tan oladi. Komissionerda haq hisobi uchun aylanma — soliqni oʻz ichiga olgan 10 000. Uning hisobvaragʻidan oʻtgan 100 000 ni oʻz daromadi sifatida koʻrsatmaydi. Hujjatlarni ham shu mantiq boʻyicha tekshiring: xaridorga tovar uchun hisobvaraq-fakturani komissioner rasmiylashtiradi, komitentga haqni esa alohida hujjat bilan.

Odatiy xatolar va ular bilan nima qilish kerak

• Tovarni komissionerga oldi-sotdi sifatida aks ettirish. Mulk huquqi oʻtmagan boʻlsa, komitentda tushum va tannarxni hisobdan chiqarish boʻlmasligi kerak.
• Komissioner daromadiga haq oʻrniga xaridordan olingan butun summani kiritish. Bu QQS va foyda soligʻi bazasini oshirib yuboradi.
• Shartnomada haq miqdori va xarajatlarni qoplash tartibini yozmaslik. Miqdor aniqlanmagan boʻlsa, uni Fuqarolik kodeksining umumiy qoidalariga koʻra belgilashga toʻgʻri keladi, bu esa nizo xavfini tugʻdiradi.
• Saqlashni unutish. Komitent mulkini saqlash xarajatlari qonun hujjatlarida yoki shartnomada boshqacha belgilanmagan boʻlsa, komissionerga qoplanmaydi.
• Narxni nazorat qilmaslik. Kelishilgan narxdan past sotgan komissioner, past narxda sotish asosliligini isbotlamasa, farqni qoplashi shart.
• Qoʻshimcha foydani boʻlish tartibini shartnomada mustahkamlamaslik: odatda u teng boʻlinadi.