Kommunal toʻlovlarni ijarachiga qayta yozish: ESF, QQS va hisob

Qonun nima deydi: xarajatni kim koʻtarishini shartnoma hal qiladi

Fuqarolik kodeksi mulkdan foydalanganlik uchun toʻlov tartibini tomonlar ixtiyoriga qoldiradi: toʻlov tartibi, shartlari va muddatlari mulkni ijaraga olish shartnomasi bilan belgilanadi. Demak, kommunal toʻlovlar haqidagi shartni aniq yozish kerak — ular ijara haqiga kiradimi, alohida qoplanadimi va qaysi hisob-kitob boʻyicha.

Ijarachi uchun kodeks umumiy majburiyat belgilaydi: mulkni soz holatda saqlash, joriy taʼmirni oʻz hisobidan oʻtkazish va mulkni saqlash xarajatlarini koʻtarish — agar qonun yoki shartnomada boshqacha belgilanmagan boʻlsa. Shu sababli kommunal toʻlovlar boʻyicha bahs deyarli har doim shartnoma matni bilan hal boʻladi.

Agar xona subijaraga berilsa, ijarachi mulkni subijaraga ijaraga beruvchining roziligi bilan berishi mumkinligini hisobga oling. Subijarachining kommunal xarajatlarini ham subijara shartnomasida alohida bandda mustahkamlash, taʼminotchilar bilan shartnomalar kim nomiga rasmiylashtirilganini koʻrsatish maʼqul.

1-sxema. Kommunal toʻlovlar ijara haqiga kiritilgan

Eng oddiy variant: ijarachi yagona qatʼiy summani toʻlaydi, resurslar uchun esa ijaraga beruvchi oʻzi toʻlaydi. Bu yerda qayta yozishning oʻzi yoʻq — ijara haqi uchun bitta hisobvaraq-faktura rasmiylashtiriladi.

QQS boʻyicha soliq bazasi tomonlar qoʻllagan bitim narxidan kelib chiqib, soliqni qoʻshmagan holda sotiladigan xizmatlar qiymati sifatida aniqlanadi. Demak, QQS ijara haqining butun summasiga, jumladan unga kiritilgan kommunal qismga ham hisoblanadi. Bitim narxi bozor qiymatidan past yoki yuqori boʻlsa, soliq organlari soliq bazasini tuzatishga haqli, shuning uchun narxni sunʼiy pasaytirib boʻlmaydi.

• afzalliklari: hujjat aylanishi oddiy, oyiga bitta hisobvaraq-faktura;
• kamchiliklari: tariflar oshishi va ortiqcha sarf xavfini ijaraga beruvchi oʻz zimmasiga oladi;
• tekshirish kerak: shartnomada «haqiqiy» xarajatlarni qoplash boʻyicha alohida majburiyat qolmasligi lozim — aks holda sxema ikkinchisi bilan aralashib ketadi.

2-sxema. Alohida satr: haqiqiy hisoblar boʻyicha qoplash

Koʻpincha shartnoma qatʼiy ijara haqi va hisoblagich koʻrsatkichlari yoki maydon ulushi boʻyicha kommunal xarajatlarni qoplashni nazarda tutadi. Ijaraga beruvchi taʼminotchidan hisob oladi va ijarachiga qoplash summasi uchun oʻz hujjatini rasmiylashtiradi.

Bu yerda umumiy qoida amal qiladi: xizmatlarni sotishda yuridik shaxslar, yakka tartibdagi tadbirkorlar va oʻzini oʻzi band qilganlar xaridorlarga hisobvaraq-faktura rasmiylashtirishi shart, u odatda elektron hisobvaraq-fakturalar axborot tizimida elektron shaklda tuziladi. Istisno — sotuvchi xaridorga kassa cheki yoki belgilangan shakldagi boshqa hujjat bergan hollar.

Ijarachi QQSni hisobga olishi uchun olingan hujjatda soliq summasi alohida ajratilgan, taʼminotchi esa soliq toʻlovchi sifatida roʻyxatdan oʻtgan boʻlishi kerak. Shu sababli elektron hisobvaraq-fakturada qoplashni alohida pozitsiya sifatida, davr va hisob-kitobni (koʻrsatkichlar, tarif, ulush) koʻrsatib berish maʼqul.

Aylanma sanasi: doimiy asosda yetkaziladigan kommunal xizmatlar uchun Kodeks taqvim oyining oxirgi kunini nazarda tutadi. Qayta yozishda hujjatni taʼminotchi maʼlumotlari olingan oy yakunlari boʻyicha rasmiylashtiring va tartibni shartnomada mustahkamlang.

3-sxema. Vositachilik: ijaraga beruvchi ijarachi nomidan toʻlaydi

Agar ijarachi resurslarni oʻz shartnomasi boʻyicha isteʼmol qilsa-yu, ijaraga beruvchi faqat toʻlovni tashkil etsa, munosabatlarni topshiriq sifatida rasmiylashtirish mumkin. Bunda taʼminotchi bilan bitimda ijarachi — ishonch bildiruvchi, ijaraga beruvchi — ishonchli vakil maqomiga ega boʻladi.

Soliq kodeksi bunday holat uchun maxsus baza belgilaydi: uchinchi shaxs ishonch bildiruvchi uchun xizmat koʻrsatganda, ushbu uchinchi shaxs ishonchli vakil bilan tuzgan bitim boʻyicha ishonchli vakilning soliq bazasi soliqni oʻz ichiga olgan uning mukofoti miqdorida aniqlanadi. Yaʼni QQS kommunal toʻlovlarning butun summasiga emas, faqat mukofotga hisoblanadi.

Bu faqat bitim shartlari haqiqatan topshiriq shartnomasiga mos kelgandagina foydali: ishonchli vakil narxni oshirmaydi, xarajatlarni «borligicha» oʻtkazadi va ular boʻyicha hisobot beradi. Agar amalda oddiy resurs qayta sotilayotgan boʻlsa, 250-moddadagi maxsus baza unga mos kelmaydi.

Hisobda qanday aks ettiriladi

Operativ ijarada ijaraga beruvchida obyektni saqlash xarajatlari paydo boʻlgan hisobot davrida joriy xarajatlar sifatida tan olinadi (6-son BHMSning 49-bandi), ijara tushumlari esa daromad hisoblanadi. 2-sxema boʻyicha ijarachidan olingan qoplash alohida moddada tushum sifatida, taʼminotchi hisobi esa xarajat sifatida aks ettiriladi.

Ijarachida hisoblangan ijara toʻlovlari vazifasiga qarab ishlab chiqarish tannarxiga yoki davr xarajatlariga qoʻshiladi (6-son BHMSning 48-bandi). Qoplanadigan kommunal toʻlovlarni mos sarfni aks ettiradigan joyga — masalan, ofis yoki ishlab chiqarish uchun binoni saqlash xarajatlariga — qoʻshish mantiqan toʻgʻri.

QQSni hisobga olish — alohida tekshiruv: soliq ajratilgan hisobvaraq-faktura kerak, tovarlar (xizmatlar) esa soliq solinadigan faoliyatda ishlatilishi lozim.

Hisob-kitob namunasi (shartli raqamlar)

Namuna shartli va faqat tushuntirish uchun keltirilgan. Ijaraga beruvchi resurs bilan taʼminlovchi tashkilotdan QQSsiz 1 000 000 soʻmlik hisob oldi. Shartnomaga koʻra ijarachiga 40% qoplanadi — egallangan maydon ulushi boʻyicha.

• ijarachi ulushi: 1 000 000 × 40% = 400 000 soʻm;
• QQS 12%: 400 000 × 12% = 48 000 soʻm;
• ijarachi ESF boʻyicha toʻlaydi: 448 000 soʻm;
• 5% mukofotli (shartli) 3-sxemada QQS bazasi faqat mukofot boʻladi, kommunal qism esa ijarachiga alohida oʻtkaziladi.

Tipik xatolar va harakatlar tartibi

Amalda nosozliklar murakkab norma tufayli emas, balki beparvo rasmiylashtirish tufayli yuzaga keladi. Quyidagi tartibni tekshiring.

• shartnomada sxemani mustahkamlang: «ijara haqiga kiritilgan», «hisoblagichlar boʻyicha qoplanadi» yoki «topshiriq»;
• hisoblash usulini (hisoblagich, maydon ulushi, tarif) va toʻlov muddatini koʻrsating;
• ESFni har oy rasmiylashtiring, qoplashni chorak davomida yigʻmang;
• qoʻshimcha kelishuvsiz sxemani «yoʻl-yoʻlakay» oʻzgartirmang;
• taʼminotchi hisoblari nusxalarini va hisoblagich koʻrsatkichlari dalolatnomalarini saqlang — ular summani asoslaydi;
• tarif oʻzgarganda summani orqaga sanada oʻzgartirmang, tuzatuvchi hujjat rasmiylashtiring.