Materiallar hisobi: xarid qiymati va tayyorlov-tashish xarajatlari

Dastlabki qiymat: yetkazib beruvchi narxi plyus xarid xarajatlari

Zaxiralar balansga tannarx boʻyicha kiritiladi: u xarid qiymatini, yaʼni yetkazib beruvchiga toʻlanadigan summani, hamda xarid bilan bogʻliq barcha xarajatlarni oʻz ichiga oladi (4-son BHMSning 14-bandi). Hisoblash uchun 23-band aniqlik kiritadi: shartnoma yoki tasdiqlovchi hujjatlar boʻyicha yetkazib beruvchiga toʻlanadigan summa qoplanadigan yoki hisobga olishga qabul qilinadigan soliqlar chegirilgan holda olinadi va unga 15-bandda koʻrsatilgan xarajatlar qoʻshiladi.

Xarajatlar ularning yuzaga kelishini tasdiqlovchi boshlangʻich hujjatlar asosida aniqlanadi (19-band). Amaliy xulosa: materialning qiymatiga qoʻshadigan har bir satr hujjat bilan tasdiqlangan boʻlishi kerak — tashuvchining hisobi, yuk bojxona deklaratsiyasi, vositachining dalolatnomasi. Hujjatsiz xarajat qiymatga kiritilmaydi.

Xarid xarajatlariga nimalar kiradi (15-band)

15-band materiallar qiymatini oshiradigan xarajatlarni sanab oʻtadi. Roʻyxat ochiq: standart xarid bilan bogʻliq boshqa xarajatlarni ham kiritishga yoʻl qoʻyadi.

Muhimi: qoplanmaydigan soliqlar qiymatga kiradi, hisobga olishga qabul qilinadigan soliqlar esa kirmaydi (15 va 23-bandlar). Qaysi soliqlar hisobga olinishi soliq qonunchiligi bilan belgilanadi, shuning uchun munozarali summalarni soliq hisobi bilan solishtirgan maʼqul.

• bojxona boj va yigʻimlari;
• xarid bilan bogʻliq soliq va yigʻimlar, agar ular qoplanmasa va hisobga olishga qabul qilinmasa;
• taʼminotchi va vositachi tashkilotlarga toʻlovlar (vositachilik haqi);
• sertifikatlash va texnik shartlarga muvofiq sinash xarajatlari;
• tayyorlov-tashish xarajatlari: ortish-tushirish ishlari, frakht hamda zaxiralarni har qanday transportda turgan yoki foydalaniladigan joyigacha tashish, shu jumladan tashishdagi xatarlarni sugʻurtalash xarajatlari.

Qiymatga nimalar kirmaydi

Qiymatdan zaxiralar uchun haq toʻlash xarajatlari chiqariladi: oʻtkazmalar uchun bank komissiyasi, valyutani ayirboshlash komissiyasi, shartnomalarni tayyorlash va roʻyxatdan oʻtkazish xarajatlari hamda xarid bilan bevosita bogʻliq boʻlmagan boshqa xarajatlar (17-band). Ular yuzaga kelgan davrning xarajatlari sifatida tan olinadi.

Zaxiralar sotib olingan qarz mablagʻlari boʻyicha foizlar ham qiymatga kiritilmaydi (18-band). Yetkazib beruvchi toʻlovni kechiktirish yoki boʻlib-boʻlib toʻlashni taqdim etgan boʻlsa, materiallar kechiktirishsiz narx boʻyicha kirim qilinadi, farq esa foizlar koʻrinishidagi moliyaviy xarajat sifatida tan olinadi (20-band). Shunday qilib, materialning hisobdagi narxi yetkazib beruvchi krediti hisobiga «shishib» ketmasligi kerak.

Chegirmalar, valyuta va bitta umumiy summaga xarid

Qabul qilish sanasida olingan va birlamchi hujjatlar bilan tasdiqlangan chegirmalar materiallar qiymatini kamaytiradi. Keyinroq shartnoma shartlarini bajarish natijasida olingan chegirmalar tashkilotning moliyaviy natijasiga olib boriladi va qiymatni kamaytirmaydi (16-band). Shuning uchun hajm uchun yetkazib beruvchining retro-bonusi allaqachon qabul qilingan partiyalar tannarxini qayta hisoblamaydi.

Materiallar xorijiy valyutada sotib olingan boʻlsa, ularning soʻmdagi qiymati hisobga qabul qilish sanasidagi Markaziy bank kursi boʻyicha qayta hisoblab aniqlanadi; istisno — toʻlangan boʻnak: qiymatning boʻnak bilan qoplangan qismi boʻnak toʻlangan sanadagi kurs boʻyicha tan olinadi (24-band).

Bir nechta turdagi materiallar bitta umumiy summaga sotib olingan boʻlsa, har birining tannarxi ularning joriy qiymatiga mutanosib ravishda aniqlanadi (33-band). Tovarlarni qayta sotish uchun xarid qiladigan tashkilot uchun 30-band ularni xarid qiymati boʻyicha hisobga olishga, xarid xarajatlarini esa davr xarajatlariga olib borishga ruxsat beradi — ishlab chiqarish xom ashyosi va materiallari uchun bu variant moʻljallanmagan.

TTXni hisobga olish va taqsimlashning ikki usuli (22-band)

Birinchi usul — TTXni materiallar qiymatiga bevosita kiritish: masalan, shartnoma narxiga qoʻshish. U nomenklaturasi kam tashkilotlarga, shuningdek ayrim tur yoki guruh materiallarning qiymati muhim boʻlgan hollarga mos keladi.

Ikkinchi usul — TTXni yetkazib beruvchining hisob-kitob hujjatlariga koʻra «Materiallarni tayyorlash va xarid qilish» sintetik schyotida yigʻish va keyin ularni material turlari boʻyicha taqsimlash. Yigʻilgan summa davr oxiridagi material qoldigʻi va davr mobaynida chiqib ketgan (ishlatilgan, sotilgan, bepul berilgan) zaxiralar oʻrtasida taqsimlanadi; taqsimlash davri hisob siyosatida belgilanadi.

Chiqib ketgan zaxiralarga tegishli TTX oʻrtacha foiz yordamida aniqlanadi. U davr boshidagi TTX qoldigʻi va davr ichida qilingan TTX summasini davr boshidagi zaxiralar qoldigʻi va davr ichida kelib tushgan zaxiralar summasiga boʻlish bilan topiladi. Qoʻllaniladigan usul tashkilotning hisob siyosatida aks ettirilishi lozim (22-band).

TTXning oʻrtacha foizini hisoblash misoli (shartli raqamlar)

Misol shartli, raqamlar tushuntirish uchun tanlangan. Oy boshidagi material qoldigʻi — 20 000 000 soʻm, TTX qoldigʻi — 1 000 000 soʻm. Oy davomida 80 000 000 soʻmlik material kelib tushgan, oy uchun TTX — 4 000 000 soʻm.

Oʻrtacha foiz: (1 000 000 + 4 000 000) / (20 000 000 + 80 000 000) = 5%. Ishlab chiqarishga 60 000 000 soʻmlik material berilgan — bunga 3 000 000 soʻm TTX toʻgʻri keladi (60 000 000 × 5%). 40 000 000 soʻmlik material qoldigʻiga 2 000 000 soʻm TTX toʻgʻri keladi. Shu tariqa chiqib ketayotgan materiallar toʻliq tannarx oladi, yetkazib berishning yopilmagan qismi esa qoldiq qiymatida qoladi.

Odatiy xatolar

Audit zaxiralarni tekshirganda bu xatolarni koʻpincha uchratadi:

• qiymatga bank komissiyalari, qarz foizlari yoki shartnoma xarajatlari kiritilgan, vaholanki 17 va 18-bandlar buni istisno qiladi;
• qabul qilingandan keyin olingan chegirma yoki retro-bonus moliyaviy natijaga olib borilmasdan, allaqachon kirim qilingan partiyalar qiymatini kamaytirgan;
• TTX alohida schyotda yigʻiladi, lekin chiqib ketgan zaxiralarga taqsimlanmaydi va material qoldigʻi oshirib koʻrsatiladi;
• TTXni hisobga olish usuli hisob siyosatida yozilmagan yoki davrdan davrga oʻzgarib turadi;
• valyutadagi xarid hisobga qabul qilish sanasidagi emas, toʻlov yoki joʻnatish sanasidagi kurs boʻyicha qayta hisoblangan;
• xarajatlar birlamchi hujjatlarsiz qiymatga kiritilgan.