Oddiy shirkat shartnomasi: hissalar hisobi va foyda taqsimoti

Hissalarni qanday rasmiylashtirish, hisobni yurituvchi ishtirokchini belgilash va foydani tekshiruvga bardosh beradigan tarzda taqsimlash

“Buxgalteriya xizmatlari” xizmatiga oʻtish

Maʼlumotlar rasmiy manba bilan solishtirilgan: 2026-yil 5-noyabr

Oddiy shirkat shartnomasi (birgalikdagi faoliyat shartnomasi) boʻyicha ishtirokchilar hissalarini birlashtirib, yuridik shaxs tashkil etmagan holda birgalikda harakat qiladilar (FK 962-modda). Bunday shirkatning alohida balansi yoʻq, shuning uchun hisobni kim va qanday yuritishi shartnomaning oʻzida hal etilishi kerak — aks holda hissalar, xarajatlar va daromadlar bir necha kompaniyaning hisobida tarqoq qoladi.

Maqolada hissalar hisobi tartibi, soliq uchun ishonchli shaxsning roli, foydani taqsimlash va odatiy xatolar koʻrib chiqiladi. Bu umumiy qoidalar sharhi; aniq shartnomani toʻliq tekshirgan maʼqul.

FK shirkat va hissalar haqida nima deydi

Oddiy shirkat shartnomasi yozma shaklda tuziladi (FK 962-modda). Agar u tadbirkorlik faoliyati uchun tuzilsa, tomonlar faqat yakka tartibdagi tadbirkorlar va tijorat tashkilotlari boʻlishi mumkin. Ikki yoki undan ortiq tijorat yuridik shaxslari tuzgan shartnoma konsorsium shartnomasi hisoblanadi.

Hissa — ishtirokchi umumiy ishga qoʻshadigan hamma narsa: pul, boshqa mol-mulk, bilim, koʻnikma va ishbilarmonlik obroʻsi (FK 963-modda). Agar shartnomada yoki holatlardan boshqacha kelib chiqmasa, hissalar qiymati jihatidan teng deb hisoblanadi, hissaning pul bahosi esa shirkatchilar kelishuvi bilan belgilanadi. Amaliy xulosa: har bir hissa, ayniqsa pul shaklida boʻlmagan hissa, bahosini «oʻz-oʻzidan» emas, shartnomada yoki uning ilovasida qayd eting.

Umumiy mol-mulk va ishlarni yuritish

Qoʻshilgan mol-mulk, ishlab chiqarilgan mahsulot va birgalikdagi faoliyatdan olingan daromadlar, agar qonun yoki shartnomada boshqacha belgilanmagan boʻlsa, ularning umumiy ulushli mulki hisoblanadi (FK 964-modda). Umumiy mol-mulkning buxgalteriya hisobini yuritish shartnomada ishtirok etayotgan yuridik shaxslardan biriga topshirilishi mumkin.

Umumiy ishlarni yuritish shartnomada nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi (FK 965-modda). Bundan tashqari, har bir shirkatchi ishlarni yuritishga vakolatli boʻlishidan qatʼi nazar, ish yuritish boʻyicha barcha hujjatlar bilan tanishish huquqiga ega (FK 966-modda). Demak, hisobni yurituvchi ishtirokchi qolganlar uchun shaffoflikni taʼminlashi shart.

Ishonchli shaxsning soliq roli

Agar ishtirokchilardan kamida bittasi rezident yuridik shaxs yoki yakka tartibdagi tadbirkor boʻlsa, umumiy hisobni shunday ishtirokchi — ishonchli shaxs yuritadi (SK 275-modda). Bu qoida shartnoma ishlarni yuritishni kimga topshirganidan qatʼi nazar amal qiladi.

ishonchli shaxs shartnoma doirasidagi realizatsiya boʻyicha hisobvaraq-fakturalar chiqaradi (SK 275-modda);
birgalikdagi faoliyat uchun olingan tovarlar (xizmatlar) boʻyicha soliqni hisobga olish faqat ishonchli shaxsga, sotuvchilar unga chiqargan hisobvaraq-fakturalar mavjud boʻlganda beriladi (SK 275-modda);
ishonchli shaxsning oʻz faoliyati ham boʻlsa, tovarlar (xizmatlar) alohida hisobi kerak (SK 275-modda);
hisob har bir shartnoma boʻyicha alohida yuritiladi (SK 275-modda);
foyda soligʻi boʻyicha ishonchli shaxs barcha shirkatchilarning daromad va xarajatlarini alohida yuritadi, alohida soliq bazasini aniqlaydi va soliqni toʻlaydi, ammo imtiyozlar va pasaytirilgan stavkalarni qoʻllay olmaydi (SK 319-modda).

Pul shaklida boʻlmagan hissa: soliq oqibatlari

Shirkatchi umumiy mulkka mol-mulk qoʻshsa, soliq oqibatlari uning oʻzida hisoblanadi. Mol-mulkning baholangan va qoldiq qiymati oʻrtasidagi musbat farq yalpi daromadga kiritiladi, manfiy farq esa soliq bazasini kamaytirmaydi (SK 319-modda).

Shuning uchun shartnomani imzolashdan oldin baholangan va qoldiq qiymatni solishtiring: hissaning yuqori bahosi foyda ulushi uchun qulay, lekin qoʻshish vaqtida daromadni oshiradi.

Foyda va xarajatlarni taqsimlash

Agar shartnoma yoki boshqa kelishuvda boshqacha nazarda tutilmagan boʻlsa, foyda hissalar qiymatiga mutanosib ravishda taqsimlanadi (FK 968-modda). Shirkatchilardan birini foydada ishtirok etishdan chetlatish haqidagi kelishuv haqiqiy emas. Xarajat va zararlar kelishuv boʻyicha, kelishuv boʻlmasa hissalarga mutanosib ravishda qoplanadi (FK 967-modda).

Foyda soligʻi uchun shirkat ishlarini yurituvchi shaxsda baza — birgalikda ishlab chiqarilgan tovar (xizmat) realizatsiyasidan daromad bilan realizatsiya qilingan qismga toʻgʻri keladigan sarflangan mablagʻlar oʻrtasidagi farq (SK 295-modda). Shirkatchilar oʻrtasida taqsimlangan daromad ularning har birida dividendlarga tenglashtiriladi va Soliq kodeksi qoidalariga muvofiq soliqqa tortiladi (SK 319-modda).

Misol (shartli raqamlar, soliq hisob-kitobi emas). Hissalar: 600 va 400 mln soʻm. Shartnomada boshqacha boʻlmasa, 100 mln foyda 60 va 40 mln soʻmga boʻlinadi. Tomonlar boshqa nisbat istasa, uni taqsimlash vaqtida emas, oldindan shartnomada yozish kerak.

Odatiy xatolar va harakatlar tartibi

Xatolar koʻpincha raqamlar bilan emas, shartnoma va hujjatlar bilan bogʻliq.

shartnomada hissalar, ayniqsa pul shaklida boʻlmagan hissalar bahosi yoʻq;
umumiy hisobni yurituvchi shaxs belgilanmagan va maʼlumotlarni qolgan ishtirokchilarga berish tartibi yozilmagan;
birgalikdagi faoliyat xarajatlari ishtirokchilarning oʻz xarajatlari bilan aralash aks ettirilgan;
yetkazib beruvchilarning hisobvaraq-fakturalari ishonchli shaxsga chiqarilmagan va soliqni hisobga olish huquqi yoʻqoladi;
foyda yozma kelishuvsiz, «ogʻzaki kelishilganidek» taqsimlanadi.
Tartib: yozma shartnoma → hissalarni baholash → ishonchli shaxsni belgilash → shartnoma boʻyicha alohida hisob → ishtirokchilarga hisobotlar → foydani shartnomaga koʻra taqsimlash.

Shirkatdan chiqish

Shartnoma bekor boʻlganda umumiy egalik va (yoki) foydalanishga berilgan buyumlar, kelishuvda boshqacha nazarda tutilmagan boʻlsa, ularni bergan shirkatchilarga haq toʻlanmasdan qaytariladi (FK 971-modda). Muddatsiz shartnomadan voz kechish haqidagi bayonot, shartnomada boshqa muddat belgilanmagan boʻlsa, chiqishdan kamida uch oy oldin berilishi kerak (FK 972-modda). Mol-mulkni nizosiz boʻlish uchun hissalar va natijalarni solishtirish dalolatnomasini oldindan tayyorlang.

Birgalikdagi faoliyat hisobini tartibga solamiz

Savolingizni yozing. Leader Audit mutaxassisi vaziyatingiz bo'yicha javob beradi.

Koʻp beriladigan savollar

Birgalikdagi faoliyat uchun alohida yuridik shaxs ochish kerakmi?

Yoʻq. Oddiy shirkat yuridik shaxs tashkil etilmasdan amal qiladi (FK 962-modda), umumiy hisobni esa ishonchli shaxs deb belgilangan ishtirokchi yuritadi (SK 275-modda).

Shirkatga pul emas, mol-mulk yoki bilimni hissa sifatida qoʻshish mumkinmi?

Ha. Hissa sifatida pul, boshqa mol-mulk, bilim, koʻnikma va ishbilarmonlik obroʻsi tan olinadi (FK 963-modda). Pul bahosi shirkatchilar kelishuvi bilan belgilanadi, shuning uchun uni shartnomada mustahkamlash maʼqul.

Shartnomada hech narsa yozilmagan boʻlsa, foyda qanday taqsimlanadi?

Hissalar qiymatiga mutanosib ravishda (FK 968-modda). Shirkatchini foydadan butunlay mahrum qiladigan shart haqiqiy emas.

Birgalikdagi faoliyat uchun xaridlar boʻyicha QQSni kim hisobga oladi?

Faqat ishonchli shaxs va faqat sotuvchilar unga chiqargan hisobvaraq-fakturalar mavjud boʻlganda (SK 275-modda). Shuning uchun yetkazib beruvchilarga ishonchli shaxs rekvizitlarini bering.

Shirkatchi olgan daromad soliqqa tortiladimi?

Taqsimlangan daromad har bir shirkatchida dividendlarga tenglashtiriladi va Soliq kodeksi qoidalariga muvofiq soliqqa tortiladi (SK 319-modda). Amaldagi stavkani toʻlov sanasidagi kodeks tahririga qarab tekshiring.

Ishtirokchilardan biri chiqmoqchi boʻlsa, nima qilish kerak?

Muddatsiz shartnoma uchun — shartnomada boshqa muddat boʻlmasa, kamida uch oy oldin voz kechish haqida bayonot berish (FK 972-modda), berilgan buyumlarni qaytarish va hissalar boʻyicha hisob-kitobni rasmiylashtirish.